“กำลังเสือสิบเอ็ดตัว” สมุนไพรทรงคุณค่าแห่งป่าตะวันออก สู่การอนุรักษ์พืชพรรณไทย

“กำลังเสือสิบเอ็ดตัว” พืชสมุนไพรที่มีชื่อท้องถิ่นเฉพาะในพื้นที่จังหวัดสระแก้ว ซึ่งมีสรรพคุณโดดเด่นตามภูมิปัญญาไทยในการใช้บำรุงกำลัง ในทางพฤกษศาสตร์ กำลังเสือสิบเอ็ดตัว มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Justicia kampotiana Benoist จัดอยู่ในวงศ์ต้อยติ่ง (ACANTHACEAE) มีลักษณะทางพฤกษศาสตร์เป็นพืชล้มลุกขนาดเล็ก ความสูงประมาณ 0.4–1 เมตร ลำต้นมีเอกลักษณ์ที่กิ่งอ่อนและใบเกลี้ยง บริเวณข้อตามลำต้นมีลักษณะบวมพอง กิ่งเป็นสี่เหลี่ยมอย่างชัดเจน ใบเป็นใบเดี่ยวออกเรียงตรงข้ามตั้งฉาก แผ่นใบรูปรีถึงรีแคบ ความยาวประมาณ 7–15 เซนติเมตร เชื่อมต่อด้วยก้านใบยาว 0.5–1.5 เซนติเมตร

ช่อดอกของพืชชนิดนี้จะชูตั้งขึ้นบริเวณใกล้ยอด โดยมีใบประดับรูปหอกขนาดเล็กยาวสูงสุด 5 มิลลิเมตร ดอกย่อยเรียงตัวติดอยู่รอบข้อ กลีบดอกมีสีขาวบริสุทธิ์ ประดับด้วยจุดแต้มสีม่วงอมแดงบริเวณกลางกลีบอย่างสวยงาม ปลายกลีบปากยาว 5–10 มิลลิเมตรและม้วนลงด้านล่าง เมื่อดอกได้รับการผสมพันธุ์จะพัฒนาไปเป็นผลลักษณะเป็นฝักผิวเรียบเกลี้ยง และแตกออกเป็น 2 ซีกเมื่อแก่เต็มที่

สำหรับระบบนิเวศและถิ่นอาศัย พืชชนิดนี้ชอบเจริญเติบโตในพื้นที่ที่มีแสงแดดรำไร ตามชายป่าหรือบริเวณใกล้แหล่งน้ำในป่าดงดิบแล้ง ที่ระดับความสูงไม่เกิน 600 เมตรจากระดับน้ำทะเล โดยกระจายพันธุ์อยู่ในพื้นที่ภาคตะวันออกและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย

ในส่วนของสรรพคุณทางสมุนไพรตามตำรายาพื้นบ้าน ได้มีการนำส่วน “ทั้ง 5” (ได้แก่ ราก ลำต้น ใบ ดอก และผล) มาใช้ประโยชน์เป็นยาบำรุงกำลัง ซึ่งนับเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สืบทอดกันมา อย่างไรก็ตาม เพื่อให้พืชชนิดนี้คงอยู่อย่างยั่งยืนและป้องกันความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์จากธรรมชาติตามถิ่นกำเนิด

ทั้งนี้ กรมอุทยานแห่งชาติฯ ได้ดำเนินงานอนุรักษ์ควบคู่กันทั้งในและนอกถิ่นกำเนิด โดยมีพื้นที่อนุรักษ์ในธรรมชาติสำคัญคือ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาอ่างฤาไน และได้รับการรวบรวมขยายพันธุ์ไว้ ณ สวนพฤกษศาสตร์เขาหินซ้อน เพื่อเป็นแหล่งศึกษา วิจัย และรักษาพันธุกรรมสมุนไพรไทยไว้ให้ชนรุ่นหลังสืบไป