“ขยัน”ไม้เถาถิ่นเดียวทรงคุณค่าชูดอกแดงสะพรั่ง สรรพคุณทางยาไทยถอนพิษและแก้ไข้

“ขยัน” ไม้เถาถิ่นเดียวของไทยที่มีเสน่ห์เฉพาะตัว ด้วยช่อดอกสีแดงสดถึงแดงเข้มยาวได้ถึง 1 เมตร พืชชนิดนี้มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Lysiphyllum strychnifolium (Craib) A.Schmitz (ชื่อพ้อง Bauhinia strychnifolia Craib) จัดอยู่ในวงศ์ถั่ว (Fabaceae) มีชื่อเรียกท้องถิ่นหลากหลาย ทั้งเครือขยันในภาคเหนือ สยานในแถบลำปางและตาก รวมถึงย่านางแดง หรือหญ้านางแดงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ลักษณะทั่วไปเป็นไม้เถาเลื้อยยาวได้ถึง 5 เมตร มีมือจับช่วยเกาะเกี่ยว ใบเป็นรูปขอบขนานแกมรูปไข่ ยาว 4–15 เซนติเมตร ปลายแหลมยาว โคนกลมหรือเว้าตื้น มีเส้นแขนงใบข้างละ 3–5 เส้น ซึ่งคู่ล่างจะออกชิดโคนใบและโค้งจรดกัน โดดเด่นด้วยหลอดกลีบเลี้ยงสีชมพูอ่อนถึงแดงรูปถ้วย กลีบดอกสีแดงรูปไข่กลับ เกสรเพศผู้สมบูรณ์ 3 อัน ก้านชูอับเรณูสีแดงยื่นยาวพ้นหลอดกลีบดอก ร่วมกับเกสรเพศผู้หมันอีก 7 อัน เมื่อติดผลจะกลายเป็นฝักรูปใบหอกยาว 15–16 เซนติเมตร ปลายฝักมีจะงอย ภายในมีเมล็ด 8–9 เมล็ด

ในธรรมชาติพบขยันกระจายพันธุ์หนาแน่นหรือขึ้นห่างๆ ตามป่าเบญจพรรณและพื้นที่โล่งทางภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ที่ระดับความสูงจนถึงประมาณ 300 เมตร นับเป็นทรัพยากรชีวภาพอันทรงคุณค่าที่พบเฉพาะในประเทศไทยเพียงแห่งเดียว ทั้งยังมีบทบาทสำคัญในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยนิยมใช้วัตถุดิบจากเถาในชื่อ “ย่านางแดง” สำหรับถอนพิษและแก้ไข้ เช่นเดียวกับสรรพคุณของย่านางทั่วไป

ข่าวที่เกี่ยวข้อง