สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ จังหวัดเชียงใหม่ มิได้เป็นเพียงแหล่งอนุรักษ์และศึกษาพรรณไม้ของประเทศ หากยังเป็นเครื่องระลึกถึงพระราชปณิธานด้านการอนุรักษ์ธรรมชาติของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผ่านพันธุ์ไม้ทรงปลูกที่ยังคงเติบโต เบ่งบานและให้ร่มเงา ดังน้ำพระราชหฤทัยที่แผ่ปกนักอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจากหลากหลายโครงการตามพระราชดำริจนถึงปัจจุบัน
พันธุ์ไม้ทรงปลูกในสวนพฤกษศาสตร์แห่งนี้ มีจำนวน 3 สายพันธุ์ที่สะท้อนทั้งคุณค่าทางธรรมชาติและความหมายอันเป็นมงคล ได้แก่ ไทรย้อยใบพิกุล ต้นตาวและเอื้องแซะหลวง
ไทรย้อยใบพิกุล หรือไทรย้อยใบแหลม ทรงปลูกเมื่อวันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2539 เพื่อเป็นที่ระลึกในคราวทรงประกอบพิธีเปิดป้ายสวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์
ตามความเชื่อไทยโบราณ ต้นไทรเป็นสัญลักษณ์แห่งความร่มเย็นและความเป็นสิริมงคล ต้นไทรย้อยใบพิกุลทรงปลูกนี้ ตั้งอยู่บริเวณกลางสวนพฤกษศาสตร์ฯ แผ่กิ่งก้านสาขาให้ร่มเงา เป็นสัญลักษณ์แห่งความทรงจำคู่สวนพฤกษศาสตร์ฯ มากว่า 29 ปี และเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจของเจ้าหน้าที่ทุกคนให้หวนคำนึงถึงพันธกิจของสวนพฤกษศาสตร์นับแต่วันเปิดทำการ
พันธุ์ไม้ทรงปลูกอีกชนิดหนึ่งคือ ต้นตาว หรือต้นต๋าว ตามภาษาพื้นถิ่นภาคเหนือ ภายในเรือนกระจกป่าดิบชื้น ตาวเป็นพืชที่มีประโยชน์หลากหลาย สามารถใช้ได้เกือบทุกส่วน โดยเฉพาะผลตาวซึ่งนำมาแปรรูปเป็นลูกชิด องค์ความรู้ด้านการเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์ต้นตาวจึงมีความสำคัญต่อการอนุรักษ์พืชพื้นถิ่นที่มีแนวโน้มลดจำนวนลง
ต้นตาวเป็นพืชที่ออกดอกและติดผลเพียงครั้งเดียวตลอดช่วงชีวิต ต้นตาวที่ปรากฏในปัจจุบันเติบโตจากเมล็ดพันธุ์ของต้นตาวที่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงทรงปลูกไว้เมื่อวันที่ 31 มกราคม พ.ศ. 2545 สะท้อนพระราชปณิธานรักษ์ธรรมชาติ ที่ต้องการให้สืบสานและรักษาต้นตาวจากรุ่นสู่รุ่น
พันธุ์ไม้ทรงปลูกชนิดที่สามคือ เอื้องแซะหลวง กล้วยไม้ป่าหายากทรงปลูกเมื่อวันที่ 30 มกราคม พ.ศ. 2544 เอื้องแซะหลวงเป็นกล้วยไม้อิงอาศัย โดยเกาะอยู่บนต้นไม้ในพื้นที่สูง มีความต้องการสภาพแวดล้อมเฉพาะ ทั้งอุณหภูมิและระดับความสูงจากระดับน้ำทะเล
ปัจจุบันต้นเอื้องแซะหลวง ทรงปลูกได้รับการอนุรักษ์ในพื้นที่เหมาะสมตามธรรมชาติและสวนพฤกษศาสตร์ได้ดูแลการเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์กล้วยไม้ชนิดนี้จากต้นเอื้องแซะหลวงในห้องปฏิบัติการเพื่อการศึกษา อนุรักษ์และป้องกันการสูญพันธุ์ของพันธุ์ไม้ชนิดนี้ ต่อยอดพระราชปณิธานด้วยการแสวงหาแนวทางอนุรักษ์ไม้หายาก ไม่ให้สูญพันธุ์ เพื่อความดำรงอยู่ของความหลากหลายทางชีวภาพในป่าไม้เมืองไทยสืบต่อไป
พันธุ์ไม้ทรงปลูกทั้งสามสายพันธุ์ แม้จะแตกต่างกันทั้งลักษณะและถิ่นอาศัย แต่ล้วนสะท้อนพระราชปณิธานด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพของไทยอย่างชัดเจน การดูแลรักษา ศึกษาและขยายพันธุ์พันธุ์ไม้เหล่านี้ จึงมิได้เป็นเพียงการอนุรักษ์พืช หากเป็นการสืบสานแนวคิดและพระราชดำริที่ทรงวางรากฐานไว้ เพื่อให้ทรัพยากรธรรมชาติของไทยคงอยู่อย่างยั่งยืนและส่งต่อถึงอนุชน งอกงามผ่านรุ่นแล้วรุ่นเล่าไปอีกนานแสนนาน
