“รักใหญ่” (Black lacquer tree) พืชพื้นเมืองที่เป็นหัวใจสำคัญของงานหัตถศิลป์ไทยโบราณ แต่อาจฝังไปด้วย “พิษ” ที่ทำเอาหลายคนเข็ดขยาด
รักใหญ่ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Gluta usitata (Wall.) Ding Hou อยู่ในวงศ์มะม่วง (Anacardiaceae) มีชื่อท้องถิ่นแตกต่างกันไปตามภูมิภาค เช่น ทางเหนือเรียกว่า ฮักหลวง แถบกาญจนบุรีและแม่ฮ่องสอนเรียกว่า ซู้ หรือ ซู (ภาษากะเหรี่ยง) และภาษาเขมรเรียกว่า มะเรียะ ลักษณะเด่นที่ชวนให้เราสังเกตเห็นได้ง่ายในป่า มีดังนี้
ลำต้นและใบ เป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงใหญ่ สูงได้ตั้งแต่ 5–25 เมตร กิ่งอ่อนมีขนหนานุ่ม ใบเป็นใบเดี่ยวเรียงเวียนสลับ รูปขอบขนานหรือแกมรูปไข่กลับ ใบมีขนาดค่อนข้างใหญ่ (ยาวได้ถึง 36 ซม.) เนื้อใบหนา แข็งแรง
ดอกสีหวาน ดอกออกเป็นช่อแยกแขนงขนาดใหญ่ ดอกย่อยมีจำนวนมาก กลีบดอกสีขาวอมชมพู มีเกสรเพศผู้จำนวนมากดูฟูฟ่อง
ผลมีปีกสุดแปลกตา เมื่อดอกได้รับการผสมพันธุ์ กลีบดอกจะไม่ร่วงหายไป แต่จะขยายใหญ่ขึ้นกลายเป็น “ปีกสีแดง” 5–7 ปีก (ยาว 5–10 ซม.) โอบอุ้มผลทรงกลมขนาดเล็กไว้ตรงกลาง ช่วยให้ผลสามารถปลิวไปตามลมเพื่อกระจายพันธุ์ได้ไกลขึ้น
หากพูดถึงงาน “เครื่องรักเครื่องเขิน” หรืองานลงรักปิดทองในวัดวาอาราม น้ำยางที่นำมาใช้ก็มาจากต้นรักใหญ่นี่เอง ทั้งนี้ ชื่อสกุล Gluta มาจากภาษาละตินคำว่า “gluten” หรือ “glutus” ซึ่งแปลว่า ติดแน่น หรือ กาว ซึ่งสะท้อนคุณสมบัติของน้ำยางชนิดนี้ได้ดีที่สุด โดยเมื่อกรีดลำต้นรักใหญ่ จะได้น้ำยางเหนียวข้นที่เรียกว่า “น้ำรัก” หรือ “ยางรัก” ซึ่งนิยมนำมาใช้ ทาเคลือบผิวเครื่องเรือนและภาชนะ เพื่อความทนทาน กันน้ำ และให้ความเงางามที่เป็นเอกลักษณ์และใช้เป็นตัวประสาน (กาว) ในการปิดทองคำเปลว หรือฝังมุก
แม้จะมีประโยชน์มหาศาล แต่น้ำยางของต้นรักใหญ่มีฤทธิ์ระคายเคืองต่อผิวหนังอย่างรุนแรง หากผิวหนังไปสัมผัสโดนจะทำให้เกิดอาการแพ้ พองเป็นตุ่มน้ำใส และแสบร้อน (คล้ายกับต้นน้ำเกลี้ยงที่เป็นพืชในวงศ์เดียวกัน) ช่างสิบหมู่หรือคนกรีดยางรักในอดีตจึงต้องมีความชำนาญและระมัดระวังเป็นพิเศษ
สำหรับสรรพคุณทางยา (ที่ต้องใช้ให้ถูกวิธี) ตามตำรายาโบราณมีการนำ ยางรักมาผสมกับน้ำผึ้ง เพื่อใช้เป็นยารักษาโรคผิวหนังที่เกิดจากพยาธิบางชนิด ซึ่งถือเป็นการใช้พิษต้านพิษตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
ต้นรักใหญ่ชอบขึ้นตามป่าเต็งรัง ป่าสน หรือป่าดิบแล้ง ที่มีความสูงตั้งแต่ระดับน้ำทะเลจนถึงป่าดิบเขาสูงประมาณ 1,300 เมตร ในประเทศไทยสามารถพบได้บ่อยทางภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (อีสาน) และภาคตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศเพื่อนบ้านอย่างอินเดีย พม่า และลาว
รักใหญ่ ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง ดอกจำนวนมาก เกสรเพศผู้จำนวนมากติดบนฐานดอก กลีบดอกขยายเป็นปีกในผล
