“ขาวกำมะหยี่” หรือ “จอกหินดอกขาว” พรรณไม้ล้มลุกขนาดเล็กที่มีความโดดเด่นทางระบบนิเวศ จัดอยู่ในวงศ์ชาฤาษี (Gesneriaceae) มีชื่อวิทยาศาสตร์อย่างเป็นทางการว่า Petrocosmea kerrii Craib ซึ่งถือเป็นพรรณไม้สะท้อนความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าไทยที่ควรค่าแก่การศึกษาและอนุรักษ์
ในเชิงลักษณะทางพฤกษศาสตร์ ขาวกำมะหยี่เป็นไม้ล้มลุกที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว โดยมีขนหนาแน่นปกคลุมอยู่ตามส่วนต่างๆ ของต้น ตั้งแต่ก้านใบ แผ่นใบทั้งสองด้าน ช่อดอก ก้านดอก ไปจนถึงกลีบเลี้ยง ตัวใบมีรูปทรงรีหรือรูปไข่ ขอบใบจักซี่ฟัน ปลายใบมีทั้งลักษณะแหลมหรือมน โคนใบกลมและเบี้ยว โดยใบสามารถเจริญเติบโตจนมีความยาวได้ถึง 17 เซนติเมตร และมีก้านใบยาวได้ถึง 13 เซนติเมตร สำหรับส่วนดอกนั้นจะออกเป็นช่อคล้ายช่อซี่ร่ม โดยในหนึ่งช่อสามารถพบดอกได้มากถึง 7 ดอก ชูเด่นด้วยก้านช่อดอกที่ยาวได้ถึง 10 เซนติเมตร รองรับด้วยใบประดับรูปใบหอกขนาดประมาณ 2 มิลลิเมตร และก้านดอกยาว 1–2 เซนติเมตร
โครงสร้างดอกของขาวกำมะหยี่มีความละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง โดยมีกลีบเลี้ยงที่แยกออกเป็น 3 ส่วน กลีบบนยาว 3–5 มิลลิเมตร ส่วนกลีบคู่ล่างเป็นรูปสามเหลี่ยมยาว 1.5–2 มิลลิเมตร ตัวดอกมีสีขาวบริสุทธิ์ แต้มด้วยปื้นสีเหลืองบริเวณโคนกลีบบนด้านใน และปื้นสีเหลืองเข้มบริเวณโคนกลีบล่าง ด้านนอกของดอกมีขนละเอียดปกคลุม หลอดกลีบดอกมีความยาว 4–5 มิลลิเมตร กลีบคู่บนมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 6 มิลลิเมตร ขณะที่ 3 กลีบล่างมีขนาดใหญ่กว่าเล็กน้อยโดยมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 8 มิลลิเมตร ภายในดอกประกอบด้วยก้านชูอับเรณูที่มีขนละเอียด ปลายอับเรณูมีจะงอยสั้นๆ และมีเกสรเพศผู้ที่เป็นหมันจำนวน 3 อัน ในส่วนของรังไข่และโคนก้านเกสรเพศเมียพบขนขึ้นประปราย ก่อนจะเจริญเติบโตไปเป็นผลที่มีความยาวประมาณ 5–7 มิลลิเมตร
ในด้านการกระจายพันธุ์ ขาวกำมะหยี่สามารถพบได้ในภูมิภาคจีนตอนใต้ พม่า และภาคเหนือของประเทศไทย โดยเฉพาะในจังหวัดเชียงใหม่และลำปาง เจริญเติบโตตามริมลำธารในป่าดิบเขาที่มีความสูงเหนือระดับน้ำทะเลปานกลางตั้งแต่ 1,000–1,500 เมตร
นอกจากนี้ในระดับนานาชาติ ยังมีการจำแนกสายพันธุ์ย่อยแยกออกเป็น Petrocosmea kerrii var. crinita W.T.Wang ซึ่งจะพบกลีบเลี้ยงด้านนอกมีขนลักษณะคล้ายขนแกะ โดยสายพันธุ์ย่อยนี้มีรายงานการค้นพบเฉพาะในพื้นที่จีนตอนใต้
อย่างไรก็ตาม ในแง่การเปรียบเทียบเชิงอนุกรมวิธาน ขาวกำมะหยี่มีลักษณะทั่วไปที่คล้ายคลึงกับ “จอกหินน้อย” (Petrocosmea heterophylla B.L.Burtt) ทว่ามีความแตกต่างที่สังเกตได้คือ จอกหินน้อยจะมีใบค่อนข้างใหญ่กว่า แผ่นใบมีตุ่มนูนขนาดใหญ่ หรือหากเป็นใบขนาดเล็กก็จะมีตุ่มละเอียด และจุดสังเกตสำคัญคือโคนกลีบดอกด้านล่างจะเป็นสีม่วงเข้ม ซึ่งจอกหินน้อยนี้จัดเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย (Endemic Species) ที่สามารถพบได้เฉพาะที่ดอยเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ เท่านั้น การเผยแพร่ข้อมูลของขาวกำมะหยี่และกลุ่มพืชสกุลจอกหินในครั้งนี้ จึงเป็นอีกหนึ่งก้าวสำคัญในการสร้างความตระหนักรู้และให้คุณค่าแก่ความหลากหลายทางชีวภาพในผืนป่าไทย
