“ข่าน้ำ” เป็นพืชสมุนไพรไทยที่มีชื่อท้องถิ่นเรียกขานแตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาค โดยทางพัทลุงเรียกว่า “เร่ว” ทางตรังเรียกว่า “เร่ว” หรือ “เร่วใหญ่” ส่วนทางอุดรธานีและสระแก้วจะเรียกว่า “ข่าคม” พืชชนิดนี้มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Alpinia mutica Roxb. var. nobilis (Ridl.) I.M.Turner จัดอยู่ในวงศ์ ZINGIBERACEAE
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ ข่าน้ำจัดเป็นไม้ล้มลุกที่มีเหง้าอยู่ใต้ดิน ลำต้นมีความสูงประมาณ 2–3 เมตร ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก มีใบย่อยข้างละ 3–5 ใบ ลักษณะรูปใบหอก ความยาวประมาณ 30–70 เซนติเมตร บริเวณช่อดอก ผล ก้านใบ และแผ่นใบด้านล่างจะมีขนสั้นและขนยาว ปรากฏทั้งความนุ่มและความสากคาย ช่อดอกจะออกบริเวณปลายแกนใบ มีลักษณะตั้งขึ้น ความยาว 15–30 เซนติเมตร โดยมีแกนช่อดอกที่อวบหนา ส่วนโคนหนาได้ถึง 1.5 เซนติเมตร
ดอกของข่าน้ำมีกลีบเลี้ยงและกลีบดอกสีขาว ส่วนกลีบปากด้านในเป็นสีเหลืองแต่งแต้มด้วยลายสีแดง สำหรับผลมีทรงกลม กว้างประมาณ 1.5–2 เซนติเมตร และมีขนขึ้นหนาแน่น แม้ข่าน้ำจะมีลักษณะค่อนข้างคล้ายกับ “ข่าป่า” (Alpinia malaccensis var. malaccensis) แต่สามารถสังเกตจุดต่างได้จากปลายดอกตูมของข่าน้ำที่เป็นสีขาว และมีก้านดอกย่อยยาว 15–25 มิลลิเมตร ขณะที่ข่าป่าจะมีปลายดอกตูมสีชมพูและมีก้านดอกย่อยยาวเพียง 3–5 มิลลิเมตร
ถิ่นอาศัยและการกระจายพันธุ์ ตามธรรมชาติสามารถพบข่าน้ำได้ทั่วประเทศ โดยมักขึ้นตามชายป่า ป่าที่กำลังฟื้นตัวของป่าดงดิบชื้น ขอบป่าพรุ ส่วนในป่าดงดิบแล้งมักพบขึ้นอยู่ใกล้ลำธาร ชอบบริเวณที่มีแสงแดดรำไรไปจนถึงพื้นที่โล่ง ที่ระดับความสูงไม่เกิน 1,000 เมตรจากระดับน้ำทะเล
สรรพคุณทางยาและการใช้ประโยชน์ ในทางสรรพคุณสมุนไพร ส่วน “เหง้า” ของข่าน้ำมีประโยชน์ในการช่วยขับลมในลำไส้ ช่วยย่อยอาหาร บำรุงหัวใจ และแก้อาการวิงเวียน นอกจากนี้ยังนำไปใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาแผนโบราณที่สำคัญ ได้แก่
– ตำรับยาแก้น้ำนมแห้ง/ขับน้ำนม: ช่วยแก้อาการน้ำนมแห้ง และกระตุ้นการขับน้ำนมในสตรีหลังคลอด
– ตำรับยาโรคริดสีดวงทวาร: ใช้รักษาแก้อาการริดสีดวงทวาร
– ตำรับยาโรคริดสีดวงทวาร ชนิดเลือดออก: ใช้บรรเทาและรักษาโรคริดสีดวงทวารชนิดที่มีเลือดออก
การอนุรักษ์ ปัจจุบันข่าน้ำได้รับการดูแลและอนุรักษ์ทั้งในและนอกถิ่นกำเนิด โดยมีแหล่งอนุรักษ์นอกถิ่นกำเนิดที่สำคัญ เช่น สวนพฤกษศาสตร์เขาหินซ้อน, สวนพฤกษศาสตร์ภูฝอยลม 60 พรรษา มหาราชินี และสวนพฤกษศาสตร์ทุ่งค่าย ขณะเดียวกันยังพบการอนุรักษ์ในพื้นที่ป่าธรรมชาติ ได้แก่ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาอ่างฤาไน, อุทยานแห่งชาตินายูง-น้ำโสม และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาบรรทัด
