“ไอ้แกรก” ไม้ต้นทรงคุณค่าแห่งป่าดิบชื้น รากและใบสามารถนำมาใช้ประโยชน์เป็นยาช่วยเจริญอาหาร

“ไอ้แกรก” หรือมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Gynotroches axillaris Blume พืชในวงศ์โกงกาง (Rhizophoraceae) ซึ่งความน่าสนใจทางพฤกษศาสตร์ของพืชชนิดนี้คือการเป็นพรรณไม้ชนิดเดียว (Monotypic species) ที่จัดอยู่ในสกุล Gynotroches Blume โดยชื่อสกุลเป็นการผสมคำในภาษากรีกจากคำว่า “gyne” ที่หมายถึง เพศเมีย และ “trochos” ที่หมายถึง วง ซึ่งตั้งขึ้นตามลักษณะอันโดดเด่นของยอดเกสรเพศเมียที่มีรูปร่างคล้ายกงล้อ นอกจากนี้ยังรู้จักกันในท้องถิ่นหลากหลายชื่อ เช่น หัวสุม หรือ ไอ้แกรก ในจังหวัดตรัง และ คอแห้งป่า ในจังหวัดนราธิวาส

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของไอ้แกรก เป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ที่สามารถเจริญเติบโตจนมีความสูงได้ถึง 35 เมตร มีการแตกกิ่งแบบเรียงตรงข้าม ใบเป็นใบเดี่ยวเรียงตรงข้ามสลับตั้งฉาก แผ่นใบหนา มีรูปร่างหลากหลายตั้งแต่รูปไข่ รูปขอบขนาน ไปจนถึงรูปใบหอก ขนาดความยาวของใบประมาณ 4.5–20 เซนติเมตร ปลายใบและโคนใบมีลักษณะแหลม ก้านใบยาว 0.5–1.5 เซนติเมตร โดยมีหูใบรูปใบหอกยาวประมาณ 1.5 เซนติเมตร ติดอยู่ระหว่างก้านใบ

ในส่วนของโครงสร้างดอก ดอกของไอ้แกรกจะออกเป็นกระจุกแน่นตามซอกใบ โดยมีใบประดับเรียงชิดกันเป็นกระจุกกลม ตัวดอกมีสีเขียวอมขาว ประกอบด้วยกลีบเลี้ยงและกลีบดอกจำนวนอย่างละ 4–5 กลีบ กลีบเลี้ยงมีลักษณะแฉกลึกและเป็นรูปไข่ ยาว 1.5–2.5 มิลลิเมตร ขณะที่กลีบดอกมีรูปไข่กลับ ยาว 2–2.5 มิลลิเมตร ความพิเศษคือบริเวณปลายกลีบดอกจะมีรยางค์แฉกลึกคล้ายเส้นด้าย ภายในดอกมีเกสรเพศผู้จำนวนเป็น 2 เท่าของจำนวนกลีบเลี้ยง ก้านชูอับเรณูมีลักษณะโค้ง ยาว 1–2 มิลลิเมตร พร้อมจานฐานดอกรูปถ้วยที่มีขอบจักตื้นๆ สำหรับรังไข่แบ่งออกเป็น 4–6 ช่อง แต่ละช่องภายในบรรจุออวุลช่องละ 3–8 เม็ด โดยมียอดเกสรเพศเมียจักเป็น 4–8 พู เรียงตัวรูปคล้ายกงล้อเมื่อมองจากด้านบน เมื่อพัฒนากลายเป็นผล จะเป็นผลสดทรงกลมเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 3 มิลลิเมตร ภายในมีหลายเมล็ด และเมื่อผลแก่เต็มที่จะเปลี่ยนเป็นสีแดงสด

ด้านนิเวศวิทยาและการกระจายพันธุ์ ไอ้แกรกสามารถพบได้ในธรรมชาติตั้งแต่ประเทศเมียนมา ภูมิภาคมาเลเซีย ออสเตรเลีย ไปจนถึงหมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิก สำหรับประเทศไทยพบการกระจายพันธุ์ทางภาคใต้ ในเขตจังหวัดนครศรีธรรมราช ตรัง และนราธิวาส โดยมักขึ้นตามป่าดิบชื้นที่ระดับความสูง 100–200 เมตรจากระดับน้ำทะเล นอกจากนี้ในด้านภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไอ้แกรกยังเป็นพรรณไม้ที่มีสรรพคุณทางสมุนไพร โดยส่วนรากและใบสามารถนำมาใช้ประโยชน์เป็นยาช่วยเจริญอาหารได้อีกด้วย