“หญ้าจิ้มฟันควาย” หรือ “เอื้องใบไผ่” กล้วยไม้ดินทรงคุณค่าในสารานุกรมพืชไทย

“หญ้าจิ้มฟันควาย” หรือที่รู้จักกันในชื่อ “เอื้องใบไผ่” (ชื่อวิทยาศาสตร์: Arundina graminifolia (D.Don) Hochr.) พืชในวงศ์กล้วยไม้ (Orchidaceae) ซึ่งจัดเป็นกล้วยไม้ดินที่มีวิสัยคล้ายต้นอ้อ หรือต้นกก โดยชื่อสกุล Arundina มาจากภาษาละตินคำว่า “arundo” ที่แปลว่าอ้อหรือกกตามลักษณะทางกายภาพ พรรณไม้ชนิดนี้มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษว่า Bamboo orchid และมีชื่อพ้องคือ Bletia graminifolia D.Don นอกจากนี้ยังเป็นพืชเพียงชนิดเดียวที่จัดอยู่ในสกุล Arundina Blume ภายใต้สังกัดวงศ์ย่อย Epidendroideae เผ่า Arethuseae

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของหญ้าจิ้มฟันควาย เป็นกล้วยไม้ดินที่มีความสูงลำต้นประมาณ 1.5–2.5 เมตร ใบเป็นรูปแถบคล้ายหญ้าเรียงเวียน ยาว 10–30 เซนติเมตร ปลายใบแหลม โคนใบเป็นกาบหุ้มลำต้น ออกดอกเป็นช่อแบบช่อกระจะหรือช่อแยกแขนงตามปลายกิ่ง แกนช่อยาวได้กว่า 50 เซนติเมตร มีดอกจำนวนมากแต่จะทยอยบานทีละ 1–2 ดอก โดยมีใบประดับรูปสามเหลี่ยมปลายมีติ่งแหลมยาว 3–9 มิลลิเมตร ติดทน ดอกมีหลากหลายสีสัน ทั้งสีขาว สีชมพู หรือสีม่วง ส่วนกลีบปากมีสีเข้มและมีปื้นสีเหลืองบริเวณโคน กลีบเลี้ยงเป็นรูปใบหอกยาวเท่า ๆ กันประมาณ 2.2–4.7 เซนติเมตร โดยกลีบคู่ข้างจะเบี้ยวเล็กน้อย กลีบดอกเป็นรูปรีหรือรูปไข่ยาว 2–5 เซนติเมตร กลีบปากยาว 2.5–5 เซนติเมตร ปลายกลีบแยกเป็น 3 แฉก แฉกข้างโคนม้วนห่อเส้าเกสร ปลายกลีบกลม แฉกกลางขอบย่นปลายจักลึก 2 แฉก เส้าเกสรตรงปลายกว้างยาว 1.4–2 เซนติเมตร มีกลุ่มเรณู 8 กลุ่ม แยกเป็น 2 กลุ่มย่อย รังไข่รวมก้านดอกยาว 1–3.3 เซนติเมตร เมื่อติดผลจะเป็นผลแห้งแตกรูปกระสวยลักษณะห้อยลงยาว 3–5 เซนติเมตร

ในด้านการกระจายพันธุ์ สามารถพบพืชชนิดนี้ได้ในประเทศอินเดีย ภูฏาน เนปาล จีน ไต้หวัน เมียนมา ภูมิภาคอินโดจีน และมาเลเซีย สำหรับในประเทศไทยสามารถพบกระจายพันธุ์ได้ทุกภาค ตามพื้นที่โล่ง หรือชายป่า ที่ระดับความสูงจนถึงประมาณ 2,000 เมตร โดยมีความผันแปรทางลักษณะสูงมากโดยเฉพาะสีของดอก ทั้งนี้ยังมีการจำแนกออกเป็นชนิดย่อย คือ Arundina graminifolia subsp. caespitosa (Aver.) H.A.Pedersen & Schuit. หรือมีชื่อพื้นเมืองว่า “เอื้องใบไผ่ภูวัว” ซึ่งจะมีลำต้น ดอก และใบขนาดเล็กกว่าชนิดต้นแบบ ผลมีลักษณะตั้งขึ้น มักพบบริเวณริมลำธารขนาดเล็กที่มีน้ำท่วมถึง มีเขตการกระจายพันธุ์คล้ายกับหญ้าจิ้มฟันควาย โดยในประเทศไทยสำรวจพบที่ภูวัว จังหวัดบึงกาฬ

นอกจากชื่อหญ้าจิ้มฟันควายแล้ว พรรณไม้ชนิดนี้ยังมีชื่อเรียกท้องถิ่นที่แตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาค เช่น ภาคเหนือเรียกว่า แขมดอกขาว, แขมเหลือง, ง้วนตากหงาย, ม้วนตักหงาย, ห้อนตักหงาย, เอื้องใบไผ่, ฮ้วนตักหงาย ขณะที่จังหวัดลำปางเรียกว่า น้ำทราย ในกรุงเทพฯ เรียกว่า ยี่โถปีนัง ส่วนจังหวัดสตูลเรียกว่า หญ้าจิ้มฟันควาย, หญ้าแผงสี และหญ้าแยงแย่ ซึ่งสะท้อนถึงความหลากหลายทางวัฒนธรรมการเรียกชื่อพืชพื้นบ้านของไทยอย่างแท้จริง