“จันทน์ม่วง” พรรณไม้แห่งป่าพรุภาคใต้ เอกลักษณ์แห่งวงศ์จันทน์เทศ

“จันทน์ม่วง” หรือชื่อวิทยาศาสตร์ Myristica elliptica Wall. ex Hook.f. & Thomson พืชในวงศ์จันทน์เทศ (Myristicaceae) มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษว่า Swamp nutmeg พร้อมชื่อท้องถิ่น ได้แก่ จันทน์ม่วง (นครศรีธรรมราช), จันทน์ป่า, สังขยา (นราธิวาส) รวมถึงจอแกะ หรือซอแกะ ในภาษามลายูท้องถิ่นนราธิวาส

ในทางพฤกษศาสตร์ จันทน์ม่วงเป็นไม้ต้น สูงได้ถึง 40 เมตร แยกเพศต่างต้น โคนต้นมีพูพอนหรือรากค้ำยันสูง 0.5–1 เมตร มีรากหายใจรูปหัวเข่า เปลือกมีช่องอากาศกระจาย กิ่งห้อย ใบเรียงเวียน รูปรีถึงรูปขอบขนาน ยาว 9–32 เซนติเมตร แผ่นใบหนา ด้านล่างมีนวล ก้านใบยาว 1.5–2.5 เซนติเมตร

ช่อดอกออกสั้นๆ ตามซอกใบ ยาว 1–2.5 เซนติเมตร มีขนแบน ก้านดอกยาวประมาณ 3 มิลลิเมตร กลีบรวม 3 กลีบ โดยดอกเพศผู้เป็นหลอดแคบๆ ยาว 7–9 มิลลิเมตร ปลายแฉกลึกประมาณหนึ่งในสาม เกสรเพศผู้เชื่อมติดกันเป็นเส้าเกสร อับเรณูรูปเส้นด้ายติดกัน ส่วนดอกเพศเมียรูปไข่ ยาว 6–8 มิลลิเมตร เกสรเพศเมียไร้ก้าน ยอดเกสรเพศเมียจัก 2 พู ตื้นๆ

ส่วนผลสด รูปรี ยาว 4.5–7.5 เซนติเมตร มีขนละเอียด สุกสีเหลืองอมส้ม เปลือกหนา แตกเป็น 2 ซีก ก้านเทียมยาวได้ถึง 1.2 เซนติเมตร ก้านผลยาว 0.5–1 เซนติเมตร มีเมล็ดเดียว เป็นมันเงา มีเยื่อหุ้มเป็นริ้ว

ด้านถิ่นอาศัยและการกระจายพันธุ์ พบที่คาบสมุทรมลายู สุมาตรา บอร์เนียว และภาคใต้ตอนล่างของไทยที่นราธิวาส ขึ้นตามป่าดิบชื้น ป่าพรุน้ำจืดและริมฝั่งแม่น้ำ ความสูงระดับต่ำๆ

สำหรับสกุล Myristica Gronov. มีประมาณ 175 ชนิด พบในเอเชียเขตร้อน ออสเตรเลีย และหมู่เกาะแปซิฟิก ในไทยมี 8 ชนิด โดยชื่อสกุลมาจากภาษากรีก “myristikos” กลิ่นหอม และ “myron” น้ำหอม เนื่องจากเมล็ดให้น้ำมันมีกลิ่นหอม