“ยศชนัน” ลุย 6 มาตรการด่วนแก้สารหนูแม่น้ำกก–สาย ดันฝายดักตะกอนอัจฉริยะ ลดสารหนู ป้องกันนาข้าวราว 2.7 หมื่นไร่ เร่งสร้างประปาบาดาล

ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เข้าร่วมประชุมคณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติในพื้นที่ภาคเหนือ ครั้งที่ 2/2569 ผ่านระบบออนไลน์ (Zoom) จากสาธารณรัฐประชาชนจีน ภายหลังเสร็จสิ้นภารกิจร่วมคณะนายกรัฐมนตรีเข้าเยี่ยมคารวะ นายสี จิ้นผิง ประธานาธิบดีแห่งสาธารณรัฐประชาชนจีน เพื่อติดตามและเร่งขับเคลื่อน 6 มาตรการเร่งด่วนแก้ปัญหาสารหนูในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย ภายหลังการลงพื้นที่ อ.แม่สาย เมื่อวันที่ 14–15 พฤศจิกายน 2569 ร่วมกับที่ประชุม ณ กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) โดยมี นายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย นางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ พร้อมด้วยผู้แทนจาก ปภ. กรมควบคุมมลพิษ การประปาส่วนภูมิภาค กรมทรัพยากรน้ำบาดาล กระทรวงสาธารณสุข กรมวิชาการเกษตร กรมประมง กระทรวงอุตสาหกรรม สำนักงบประมาณ หน่วยงานความมั่นคง รวมถึงจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย เข้าร่วมประชุม

มาตรการแรก เป็นการผลักดันความร่วมมือเพื่อแก้ปัญหาที่แหล่งกำเนิด โดย ศ.ดร.ยศชนัน เปิดเผยความคืบหน้าจากการเข้าหารือกับประธานาธิบดี สี จิ้นผิง ว่า ภายใต้การนำของ นายกรัฐมนตรี และการผลักดันทางการทูตในทุกระดับของรองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ทำให้การพูดคุยเป็นไปในทิศทางที่ดี ทั้งสองฝ่ายต่างรับรู้ถึงปัญหาและมีความเห็นพ้องต้องกัน พร้อมร่วมมือคลี่คลายปัญหา โดยเสนอให้จัดตั้งคณะทำงานด้านเทคนิคร่วมกันเข้าไปตรวจสอบและหยุดยั้งสารพิษที่แหล่งกำเนิด

รัฐบาลจะนำสาระสำคัญทั้งหมดไปหารืออย่างเป็นทางการในการประชุมคณะทำงานร่วมไทย–เมียนมา–จีน ระหว่างวันที่ 24–26 พฤศจิกายน 2569 ณ กระทรวงการต่างประเทศ โดยใช้หลักฐานทางวิทยาศาสตร์เป็นฐานเจรจา ทั้งผลการตรวจวัดของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และการวิเคราะห์ไอโซโทป โดยกระทรวง อว. เพื่อตรวจ “ลายนิ้วมือ” พิสูจน์แหล่งที่มาของสารหนูอย่างแม่นยำ

มาตรการที่สอง เป็นการลดสารหนูในแม่น้ำด้วย “ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ” โดยในที่ประชุม กระทรวง อว. ได้เสนอแนวทางออกแบบ “ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ” ผลงานวิจัยร่วมของ สกสว. มหาวิทยาลัยนเรศวร และสถาบัน DHI โดยชี้ว่าสารหนูส่วนใหญ่เกาะติดมากับ “ตะกอนละเอียด” ซึ่งฝายทั่วไปดักได้เพียงทรายหยาบ ทำให้แม่น้ำสายผ่านเกณฑ์ไม่ถึง 5% ของจำนวนวัน

โดยทีมวิจัยจึงสร้างแม่น้ำจำลอง (Digital Twin) ทดสอบข้อมูลจริงต่อเนื่อง 523 วัน จนได้ระบบที่ผันน้ำขุ่นเข้าบ่อริมตลิ่ง ทำงาน 5 ขั้นตอนควบคุมด้วย AI คือ “ดัก–ตก–ดูด–รีด–คืน” โดยเติมสารจับตะกอนเฉพาะช่วงน้ำขุ่นเกินเกณฑ์ ชะลอน้ำในรางกวนช้า ปิดประตูรับน้ำอัตโนมัติช่วงน้ำหลากและตรวจค่าสารหนูก่อนปล่อยน้ำใสคืนแม่น้ำ พร้อมจอแสดงผลเรียลไทม์ให้ชาวบ้านตรวจสอบได้ ส่วนตะกอนพิษจะถูกดูดออกทุกวัน รีดน้ำ และตรวจแล็บทุกล็อต ก่อนส่งไปตรึงถาวรในโรงปูนซีเมนต์หรือฝังกลบในหลุมปลอดภัยตามเกณฑ์กรมควบคุมมลพิษ โดยชั่งน้ำหนักและติดรหัสตรวจสอบย้อนหลังได้ทุกตัน

ผลจำลองชี้ว่า ระบบกำจัดสารหนูได้ถึง 94.6% หากสร้างครบ 3 ชุดริมแม่น้ำสาย ช่วง กม.ที่ 95–99 แม่น้ำสายจะผ่านมาตรฐาน 476 จาก 523 วัน และประปาแม่สายผลิตน้ำได้ทุกวันจากเดิมที่ต้องหยุดผลิต 17 วัน ที่ประชุมจึงเห็นชอบให้นำร่องแบบ Sandbox ที่หัวงานชลประทานแม่สาย เป็นเวลา 18 เดือน ครอบคลุมฤดูฝนปี 2570 เพื่อลดสารหนูไหลลงนา 94% คุ้มครองนาข้าวราว 27,000 ไร่ ของผู้ใช้น้ำ 3,356 ราย นอกจากนี้ กรมชลประทานและ สกสว. จะลงพื้นที่วันจันทร์นี้ เพื่อสำรวจจุดทำบ่อดักและบำบัดตะกอนครบวงจรที่บ้านเหมืองแดง อ.แม่สาย และฝายเชียงราย ทั้งนี้ ตัวเลขดังกล่าวยังเป็นผลจากแบบจำลองซึ่งต้องยืนยันด้วยการทดลองจริงก่อนก่อสร้างเต็มรูปแบบ

มาตรการที่สาม เป็นการดูแลน้ำสะอาดให้ประชาชนทั้งระยะเร่งด่วน ระยะกลาง และระยะยาว โดยระหว่างรอโครงสร้างระยะยาวรัฐบาลวางแผนดูแลน้ำสะอาดครบทั้ง 3 ระยะ ควบคู่การส่งนวัตกรรมจาก ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ลงพื้นที่

ระยะเร่งด่วนและนวัตกรรม ส่งมอบชุดตรวจ “M-Sense” รู้ผลใน 3–5 นาที ลดต้นทุนจากค่าแล็บ 800–2,500 บาท และรอผลเป็นสัปดาห์ ให้ สสจ.เชียงราย แล้วเมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน โดย อ.แม่สาย นำไปตรวจคัดกรองน้ำดื่มบรรจุขวด น้ำแข็ง น้ำดื่มโรงเรียน และโรงพยาบาลแม่สาย รวม 30 ตัวอย่าง ผลผ่านทั้งหมด พร้อมติดตั้งระบบกรองนาโนไบโอชาร์แล้ว 4 พื้นที่ในเชียงราย กำจัดสารหนูได้สูงสุด 99% ตัวอย่างที่บ้านริมกก อ.เมืองเชียงราย ลดสารหนูในน้ำดิบจาก 0.069 เหลือ 0.0035 มิลลิกรัมต่อลิตร ลดลงเกือบ 95% ด้วยต้นทุนไม่ถึง 2 บาทต่อน้ำ 1,000 ลิตร และเตรียมขยายผลร่วมกับสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนและกรมวิทยาศาสตร์บริการไปที่ ต.ท่าตอน จ.เชียงใหม่ และ อ.เมืองเชียงราย

นอกจากนี้ รถน้ำได้แจกจ่ายน้ำดื่มที่ ต.ท่าตอน แล้วกว่า 100,000 ลิตร และกรมชลประทานสำรองน้ำฉุกเฉินจาก 3 อ่างเก็บน้ำให้พื้นที่ฝาง–แม่อาย กว่า 22.5 ล้านลูกบาศก์เมตร

ระยะกลาง–ระยะยาว กรมทรัพยากรน้ำบาดาลเตรียมสร้างระบบประปาบาดาลชุมชน 14 ระบบใน 2 ตำบลของ อ.แม่สาย ที่เคยหยุดจ่ายน้ำ แล้วเสร็จใน 120 วันหลังลงนามสัญญา รวมพื้นที่อื่นทั้งหมด 22 ระบบ งบประมาณราว 165 ล้านบาท ช่วยเหลือประชาชนราว 17,600 คน พร้อมเร่งเสนอขอรับงบกลางต่อ ครม.ิส่วนระยะยาว การประปาส่วนภูมิภาคจะขยายระบบประปาฝาง–แม่อาย–ไชยปราการ ใช้น้ำดิบจากอ่างเก็บน้ำ แม่ทะลบเพื่อเลิกพึ่งพาน้ำแม่น้ำเสี่ยงอย่างถาวร ควบคู่ระบบเฝ้าระวังประปาหมู่บ้านและบ่อน้ำตื้น 3 ระดับ ทั้งท้องถิ่น ชุมชนและจังหวัด

มาตรการที่สี่ เป็นการสกัดต้นตอทางเศรษฐกิจและปิดช่องลักลอบเคลื่อนย้ายแร่ โดยกระทรวงอุตสาหกรรมกำลังเร่งออกประกาศกำหนดชนิดและสภาพแร่ที่ต้องขออนุญาตนำเข้า–ส่งออก เพื่อให้ตรวจสอบย้อนกลับได้ถึงแหล่งที่มา พร้อมทำงานร่วมกับหน่วยงานความมั่นคงปิดช่องว่างการลักลอบเคลื่อนย้ายแร่ ผิดกฎหมาย โดยย้ำว่าประเทศไทยต้องไม่เป็นปลายทางของแร่ที่ผลิตจากการทำลายแม่น้ำ

มาตรการที่ห้า เป็นการคุมเข้มความปลอดภัยด้านภาคเกษตรและประมง โดยหน่วยงานจะเก็บตัวอย่างพืช ดิน และน้ำ 50 จุด ใน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ระหว่างวันที่ 23–25 พฤศจิกายน 2569 ก่อนเผยแพร่แผนที่ Agri-Map แบ่งพื้นที่เป็นโซนเขียว เหลือง และแดง ในวันที่ 15 ธันวาคม 2569

ทั้งนี้ ผลผลิตโซนเขียวจะได้รับรองมาตรฐาน GAP เพื่อไม่ให้เหมารวมว่าทุกพื้นที่ปนเปื้อน ส่วนพืชผลที่มีสารพิษเกินมาตรฐานจะมีการรับซื้อเพื่อนำไปทำลาย ขณะที่ปลาและกุ้งที่ตรวจแล้วมีค่าสารหนูไม่เกินเกณฑ์ แต่แนะนำให้นำเครื่องในออกก่อนรับประทาน

ส่วนมาตรการที่หก เป็นการเปิดข้อมูลเพื่อสร้างความมั่นใจให้ประชาชน โดยทุกหน่วยงานที่มีข้อมูลจะประชุมกัน เพื่อเร่งนำข้อมูลที่ผ่านการตรวจยืนยันแล้วขึ้นแพลตฟอร์มกลางออนไลน์ที่อัปเดตอย่างต่อเนื่อง ให้ประชาชนตรวจสอบสถานการณ์ในพื้นที่ตนเองได้อย่างโปร่งใส

ศ.ดร.ยศชนัน ย้ำว่า การแก้ปัญหาจะเดินหน้า 2 เส้นทางคู่ขนานคือ เจรจาแก้ที่ต้นเหตุด้วยหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ และปกป้องน้ำดื่ม อาหาร สุขภาพ และรายได้ของประชาชนฝั่งไทยตั้งแต่วันนี้โดยไม่รอให้ต้นน้ำสะอาดก่อน “ต้นน้ำอาจอยู่นอกพรมแดน แต่ความปลอดภัยของพี่น้องคนไทยเป็นหน้าที่ของรัฐบาลไทย และจะทำหน้าที่นี้จนกว่าแม่น้ำของเราจะกลับมาใสอีกครั้ง”

ข่าวที่เกี่ยวข้อง