“ประเพณีทำขวัญข้าว” เป็นพิธีกรรมสำคัญของชาวนาไทยที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน โดยเกิดจากความเชื่อว่า ต้นข้าวมี “ขวัญ” หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์คุ้มครองที่เรียกว่า “แม่โพสพ” หรือ “แม่ขวัญข้าว” ผู้คอยดูแลให้ต้นข้าวเจริญงอกงาม ออกรวงสมบูรณ์และให้ผลผลิตอุดมสมบูรณ์ หากขวัญข้าวหนีหาย เชื่อว่าข้าวจะไม่สมบูรณ์หรือให้ผลผลิตไม่เพียงพอต่อการดำรงชีวิต ชาวนาจึงปฏิบัติต่อข้าวด้วยความเคารพและความกตัญญู เพราะข้าวคือสิ่งหล่อเลี้ยงชีวิตของผู้คนมาตั้งแต่อดีต
ประเพณีนี้พบได้ในทุกภาคของประเทศไทย แม้จะมีชื่อเรียกและรูปแบบแตกต่างกันไป เช่น ภาคกลางและภาคใต้เรียกว่า “ทำขวัญข้าว” ในขณะที่ภาคเหนือและภาคอีสานเรียกว่า “เรียกขวัญข้าว” แต่ในทุกพื้นที่มีจุดมุ่งหมายเดียวกันคือ การเชิญขวัญแม่โพสพให้ปกปักรักษาข้าวและสร้างความเป็นสิริมงคลแก่ชาวนา
ในอดีต เมื่อเข้าสู่ช่วงที่ต้นข้าวกำลังตั้งท้อง ชาวนาเชื่อว่าแม่โพสพเปรียบเสมือนหญิงมีครรภ์ จึงต้องเอาใจใส่เป็นพิเศษ มีการจัดเครื่องสังเวยทั้งของคาวหวาน ผลไม้ หมากพลู น้ำอบ แป้ง หวี ผ้าซิ่น และเครื่องใช้ต่างๆ ไปประกอบพิธีในทุ่งนา ผู้ประกอบพิธีมักเป็นผู้หญิงเจ้าของนา ซึ่งจะกล่าวคำเชื้อเชิญด้วยถ้อยคำอ่อนโยน ไพเราะ พร้อมทั้งประแป้ง พรมน้ำอบและผูกสายสิญจน์ที่รวงข้าว เพื่อให้แม่โพสพพึงพอใจและช่วยดูแลต้นข้าวให้สมบูรณ์
หลังฤดูเก็บเกี่ยว ชาวนาทุกภาคจะมีพิธีรับขวัญข้าวก่อนนำข้าวขึ้นยุ้ง เพราะเชื่อว่าในระหว่างการเกี่ยวหรือนวดข้าวนั้น ขวัญของแม่โพสพอาจตกใจหนีหาย จึงต้องเชิญกลับมาอยู่กับเมล็ดข้าวอีกครั้ง เพื่อคุ้มครองข้าวในยุ้งฉางให้ปลอดภัยและมีข้าวกินตลอดปี บางพื้นที่มีการนำรวงข้าวมาผูกรวมเป็นหุ่นแทนแม่โพสพ พร้อมจัดเครื่องเซ่นและกล่าวคำอัญเชิญให้กลับมาอยู่กับลูกหลาน จากนั้นจึงนำเข้าสู่ลานนวดข้าวและยุ้งฉางตามลำดับ ถือเป็นทั้งพิธีแห่งความเชื่อ ความผูกพันระหว่างคนกับธรรมชาติ และการแสดงความกตัญญูต่อผืนดินและรวงข้าว
นอกจากจะเป็นพิธีกรรมเพื่อความเป็นสิริมงคลแล้ว การทำขวัญข้าวยังสะท้อนวิถีชีวิต ความศรัทธาและจิตวิญญาณของชาวนาไทยที่ผูกพันกับธรรมชาติอย่างลึกซึ้ง อีกทั้งยังเป็นช่วงเวลาแห่งการสร้างขวัญกำลังใจให้ผู้ปลูกข้าวหลังเหน็ดเหนื่อยจากการทำนามาตลอดทั้งปี
ปัจจุบัน แม้ประเพณีทำขวัญข้าวยังคงมีอยู่ในบางพื้นที่ แต่รูปแบบพิธีได้เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย เนื่องจากการใช้เทคโนโลยีและเครื่องจักรทางการเกษตร ทำให้หลายขั้นตอนถูกย่นย่อหรือเหลือเพียงการบอกกล่าวและบนบานแทนพิธีเต็มรูปแบบ บางชุมชนนำพิธีนี้มาผสมผสานกับงานบุญ ผ้าป่าข้าวเปลือก หรืองานประจำปีของวัด รวมถึงจัดเป็นกิจกรรมอนุรักษ์วัฒนธรรมและการท่องเที่ยว เพื่อให้คนรุ่นใหม่ได้เรียนรู้รากเหง้าทางวัฒนธรรมของไทย
แม้กาลเวลาจะเปลี่ยนไป แต่ “ประเพณีทำขวัญข้าว” ยังคงเป็นมรดกทางภูมิปัญญาที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างคนกับข้าว ซึ่งไม่ได้เป็นเพียงอาหาร หากแต่เป็นหัวใจของวิถีชีวิตและจิตวิญญาณของชาวนาไทยอย่างแท้จริง โดยประเพณีทำขวัญข้าวได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ เมื่อปีพุทธศักราช 2554 อีกด้วย
