ทพญ.จิดาภา สุนทรธนากุล ที่ปรึกษานายทรงศักดิ์ ทองศรี รองนายกรัฐมนตรีและประธานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกล่าวแสดงความยินดีในโอกาสครบรอบ 25 ปีแห่งการก่อตั้ง สสส. ภายใต้หัวข้อ “นวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพ 25 ปี เปลี่ยนชีวิตทุกคนบนแผ่นดินไทย” โดยระบุว่า ตลอดระยะเวลา 25 ปีที่ผ่านมา สสส. ได้พิสูจน์ให้เห็นว่าเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนงานด้านการสร้างเสริมสุขภาพของไทย ซึ่งสอดคล้องกับกฎบัตรออตตาวาว่าด้วยการส่งเสริมสุขภาพ (Ottawa Charter for Health Promotion) โดยยึดหลัก “สร้างนำซ่อม” ที่ไม่เพียงช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายในการรักษาพยาบาล แต่ยังสร้างพื้นฐานสุขภาวะที่ดีให้แก่คนไทยทุกกลุ่มทุกวัย ทั้งด้านร่างกาย จิตใจ สังคม และปัญญา
ทพญ.จิดาภากล่าวว่า หากตั้งคำถามว่า “ถ้าเมื่อ 25 ปีที่แล้ว ไม่มีการก่อตั้งกองทุน สสส. สังคมไทยและสุขภาพของคนไทยในวันนี้จะเป็นอย่างไร” สังคมไทยอาจยังคงเห็นการสูบบุหรี่อย่างเสรีในร้านอาหาร รถโดยสาร หรือแม้แต่โรงพยาบาล โดยผู้ไม่สูบบุหรี่ต้องทนรับควันพิษ ขณะที่เทศกาลงานบุญประเพณี งานบวช งานศพ และการแข่งขันกีฬา อาจยังเต็มไปด้วยการโฆษณาและดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อย่างโจ่งแจ้ง รวมถึงยังต้องเผชิญกับจำนวนผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อ (NCDs) และผู้บาดเจ็บจากอุบัติเหตุทางถนน
อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันและอนาคตยังมีความท้าทายใหม่ ๆ ทั้งโรคอุบัติใหม่ สังคมสูงวัยระดับสุดยอด และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การทำงานแบบบูรณาการและการสร้างนวัตกรรมทางสุขภาพจึงมีความสำคัญอย่างมาก พร้อมชื่นชม สสส. และภาคีเครือข่ายที่ปรับตัวและพัฒนาการทำงานอย่างต่อเนื่อง เพื่อตอบสนองต่อสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไป
นพ.สุรเชษฐ์ สถิตนิรามัย รองประธานกรรมการกองทุน สสส. คนที่ 2 กล่าวว่า ตลอดระยะเวลา 25 ปีที่ผ่านมา สสส. ทำหน้าที่เป็น “น้ำมันหล่อลื่น” หรือ “กลไกสนับสนุนการขับเคลื่อนอย่างต่อเนื่อง” ไม่ใช่การทำงานแทนทุกฝ่าย แต่เป็นการกระตุ้น ผลักดัน และสนับสนุนภาคีเครือข่ายทุกภาคส่วน จนเกิดผลลัพธ์ทั้งเชิงปริมาณและคุณภาพที่จับต้องได้อย่างเป็นรูปธรรม
สิ่งสำคัญคือการสร้างนวัตกรรมทางความคิดและวาทกรรมทางสังคมที่เข้าไปเปลี่ยนค่านิยมของคนไทย เช่น แคมเปญ “งดเหล้าเข้าพรรษา” “ให้เหล้าเท่ากับแช่ง” “ดื่มไม่ขับ” “แค่ขยับ เท่ากับออกกำลังกาย” และ “ลดพุง ลดโรค” ซึ่งไม่ได้เป็นเพียงสื่อโฆษณา แต่เป็นบรรทัดฐานใหม่ของสังคม ทำให้กระบวนการสร้างเสริมสุขภาพแทรกซึมไปถึงระดับชุมชน เกิดการสร้างความเข้มแข็งของกลไกในพื้นที่ และการผลักดันนโยบายสาธารณะระดับชาติ
นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. กล่าวว่า สสส. มุ่งขับเคลื่อนการสร้างเสริมสุขภาพใน 2 มิติสำคัญ ได้แก่
มิติที่ 1 ลดปัจจัยเสี่ยงสุขภาพ ครอบคลุมประเด็นสำคัญ ได้แก่ การลดการสูบบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า โดยรณรงค์สร้างความตระหนักรู้ถึงพิษภัย ผลักดันมาตรการเพิ่มคำเตือนบนซองบุหรี่เป็น 60% และผลักดัน พ.ร.บ.ควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ. 2560
การลดการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ สนับสนุนโครงการงดเหล้าเข้าพรรษา ผลักดัน พ.ร.บ.ควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ พ.ศ. 2551 กำหนดวันเข้าพรรษาเป็น “วันงดดื่มสุราแห่งชาติ” และมาตรการจำกัดพื้นที่และเวลาจำหน่าย
การลดปัญหาการพนัน โดยสร้างความตระหนักเรื่องไม่พนันและควบคุมโฆษณาพนัน ส่วนการลดปัญหายาเสพติด ขับเคลื่อนโมเดลชุมชนล้อมรักษ์ (CBTx) ใช้ชุมชนเป็นฐานในการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด บำบัดและคืนคนสู่สังคม
สำหรับการลดอุบัติเหตุทางถนน รณรงค์ไม่ขับเร็ว สร้างค่านิยม “ดื่มไม่ขับ” ลดพฤติกรรมเสี่ยงจากการไม่สวมหมวกนิรภัย สนับสนุนมาตรการควบคุมความเร็ว และผลักดันมาตรฐานหมวกนิรภัยสำหรับเด็กและผู้ใหญ่
ส่วนการลดฝุ่น PM2.5 มีการจัดตั้งสภาลมหายใจ พัฒนานวัตกรรมไร้เผา สร้างห้องปลอดฝุ่น และผลักดันกฎหมายอากาศสะอาด เพื่อแก้ปัญหาฝุ่นอย่างเป็นระบบ ขณะที่การลดปัจจัยเสี่ยงโรค NCDs ผลักดันมาตรการภาษีความหวานและผลิตภัณฑ์โซเดียมสูง ส่งเสริมฉลากทางเลือกสุขภาพ และสนับสนุนแนวคิด Happy Workplace สู่สถานประกอบการทั่วประเทศ
มิติที่ 2 การสร้างเสริมสุขภาพ สสส. มุ่งส่งเสริมให้ประชาชนมีสุขภาวะที่ดีในทุกช่วงวัย ผ่านการสนับสนุนกิจกรรมทางกาย ทั้งการเดิน วิ่ง ปั่นจักรยาน และการพัฒนาพื้นที่สุขภาวะใกล้บ้าน เช่น สวน 15 นาที รวมถึงส่งเสริมกระบวนการสุขภาวะทางปัญญา ควบคู่กับการสร้างระบบนิเวศสื่อปลอดภัย
นอกจากนี้ ยังขยายโอกาสการเข้าถึงระบบสุขภาพในประชากรกลุ่มเฉพาะและกลุ่มเปราะบาง ทั้งผู้สูงอายุ คนพิการ คนชายขอบ คนไร้บ้าน คนที่มีความหลากหลายทางเพศ มุสลิม ไรเดอร์ และผู้ที่มีข้อจำกัดในการเข้าถึงบริการสุขภาพ พร้อมเสริมพลังชุมชนให้มีส่วนร่วมดูแลสุขภาวะเด็ก เยาวชน และครอบครัว ภายใต้แนวคิด “เลี้ยงเด็ก 1 คน ใช้คนทั้งหมู่บ้าน”
สสส. ยังสร้างโอกาสให้ทุกคนมีสิทธิเสนอแนวคิดพัฒนานวัตกรรมสร้างเสริมสุขภาพ ตลอดจนพัฒนาเครื่องมือและนวัตกรรมด้านสุขภาพ เช่น ThaiHealth Watch และ Persona Health เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลสุขภาพที่เป็นประโยชน์ สามารถนำไปปรับใช้ในการดูแลสุขภาพที่เหมาะสมกับตนเอง และยกระดับคุณภาพชีวิต
นพ.พงศ์เทพกล่าวถึงผลการดำเนินงานว่า จากการประเมินผลกระทบเชิงเศรษฐศาสตร์แผนควบคุมยาสูบ สสส. ปี 2563-2565 พบว่ามีผู้เลิกสูบบุหรี่จากการดำเนินงานของ สสส. ได้สำเร็จ 139,774 คน ขณะที่ข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ ปี 2569 พบว่าคนไทยสูบบุหรี่ลดลงเหลือ 16.7% โดยการลงทุนควบคุมการสูบบุหรี่ 1 บาท สามารถสร้างผลตอบแทนทางสังคมคิดเป็นมูลค่า 14.20 บาท
นอกจากนี้ จากการประเมินผลลัพธ์และผลกระทบทางเศรษฐศาสตร์ ปี 2561-2565 พบว่าการลงทุนส่งเสริมโครงการภายใต้แผนควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ 1 บาท สามารถสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐศาสตร์คืนสู่สังคมได้ 6.13 บาท ซึ่งสะท้อนผลลัพธ์และความคุ้มค่าในการทำงานตลอด 25 ปีที่ผ่านมา
ทั้งนี้ หมุดหมายต่อไปของ สสส. ไม่ใช่เพียงการมองย้อนกลับไปดูความสำเร็จในอดีต แต่เป็นการมองไปข้างหน้าอีก 10 ปี เพื่อกำหนดทิศทางการสร้างเสริมสุขภาพที่มุ่งลดความเหลื่อมล้ำ และสร้างประโยชน์ต่อสังคมและเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน
ดร.สุปรีดา อดุลยานนท์ อดีตผู้จัดการกองทุน สสส. กล่าวว่า ตลอดเส้นทาง 25 ปีที่ผ่านมา สสส. ได้เรียนรู้จากปัญหาและอุปสรรคของการเป็นองค์กรนวัตกรรมในสังคมไทย พร้อมปรับตัวอย่างต่อเนื่อง จนตกผลึกเป็นแก่นหลักสำคัญขององค์กร เปรียบเสมือน “4 เสาหลักของมหาวิหาร สสส.” ได้แก่
เสาหลักที่ 1 สสส. เป็นองค์กรที่จัดตั้งขึ้นตาม พ.ร.บ. เฉพาะ มีรายได้โดยตรงจากภาษีเพื่อวัตถุประสงค์เฉพาะที่จัดเก็บเพิ่มจากสินค้าที่ทำลายสุขภาพ
เสาหลักที่ 2 สสส. ถูกกำหนดเป็น “กองทุนสนับสนุน” ซึ่งสะท้อนบทบาทการสนับสนุนภาคีเครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพอย่างกว้างขวาง ไม่ใช่องค์กรที่ลงมือดำเนินงานเพียงลำพัง
เสาหลักที่ 3 อัตลักษณ์ของ สสส. ในระบบสุขภาพ คือการมุ่งเห็นผลลัพธ์ทางสุขภาพ ผ่านยุทธศาสตร์สร้างเสริมสุขภาพร่วมสมัย โดยป้องกันและพัฒนาตั้งแต่ต้นน้ำ แทนที่จะรอให้เจ็บป่วยแล้วจึงรักษา
เสาหลักที่ 4 การมีความสุจริตและความโปร่งใส ทั้งในระดับบุคคลที่เกี่ยวข้องกับการขับเคลื่อนองค์กร และความโปร่งใสของระบบการดำเนินงานโดยรวม โดยการรักษา 4 เสาหลักให้มั่นคง จะเป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้ สสส. สามารถสร้างประโยชน์ต่อสุขภาพของคนไทยได้อย่างยั่งยืนในระยะยาว
ทั้งนี้ สสส. และภาคีเครือข่ายทั่วประเทศ ยังได้จัดแสดงผลงานนวัตกรรมสุขภาพมากกว่า 40 ผลงาน แบ่งเป็น 3 โซน ได้แก่ โซนที่ 1 นวัตกรรมและกลไกขับเคลื่อน รวมนวัตกรรม เครื่องมือ และการสร้างกลไกขับเคลื่อนสุขภาวะ โซนที่ 2 ทลายปัจจัยเสี่ยงหลัก ลดปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพ โรค NCDs บุหรี่ไฟฟ้า และการสร้างองค์กรสุขภาวะ และโซนที่ 3 ลดความเหลื่อมล้ำทางสังคม สร้างโอกาสและสุขภาวะในประชากรกลุ่มเฉพาะและกลุ่มเปราะบาง
