“มะแฟน” หรือในชื่อวิทยาศาสตร์ Protium serratum (Wall. ex Colebr.) Engl. พืชในวงศ์ Burseraceae ซึ่งถือเป็นไม้ป่าธรรมชาติที่มีความน่าสนใจทั้งในเชิงวิชาการและประโยชน์ทางสมุนไพร โดยพืชชนิดนี้มีชื่อพ้องในอดีตว่า Bursera serrata Wall. ex Colebr. และมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามท้องถิ่น เช่น กะตีบ หรือกะโปกหมา ในแถบประจวบคีรีขันธ์, ค้อลิง ในจังหวัดชัยภูมิ, ปี หรือผี ในภาคเหนือ, แฟนส้ม ในจังหวัดเลย, ส้มแป้น ในนครราชสีมา รวมถึงภาษาท้องถิ่นกะเหรี่ยงเชียงใหม่อย่าง พีแซ หรือฟีแซ และภาษากลุ่มชาติพันธุ์เขมรจันทบุรีที่เรียกว่า มะตรี หรือสัพะตรี ซึ่งสะท้อนถึงความผูกพันของพืชชนิดนี้กับชุมชนในแต่ละภูมิภาคได้เป็นอย่างดี
ในเชิงลักษณะทางพฤกษศาสตร์ “มะแฟน” เป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ที่สามารถเจริญเติบโตจนมีความสูงได้ถึง 30 เมตร จุดเด่นคือเป็นพืชแบบแยกเพศต่างต้น (Dioecious) ภายในลำต้นมีน้ำยางใส และมีชั้นเปลือกด้านในที่หนาตัวเป็นชั้นๆ ตามกิ่งอ่อน แผ่นใบด้านล่าง ก้านใบ ช่อดอก ก้านดอก ใบประดับ กลีบเลี้ยง รวมถึงกลีบดอกด้านนอกมักมีขนสั้นนุ่มขึ้นปกคลุม หรือบางต้นอาจมีลักษณะเกลี้ยง พืชชนิดนี้ไม่มีหูใบ ลักษณะใบเป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ โดยมีใบย่อยประดับอยู่ประมาณ 2–4 คู่ ก้านใบประกอบมีความยาว 5–7 เซนติเมตร ส่วนใบย่อยมีรูปทรงไข่หรือแกมรูปขอบขนาน กว้างยาวประมาณ 3–15 เซนติเมตร ปลายใบเรียวแหลมยาว โคนใบเบี้ยวอย่างเห็นได้ชัด ขอบใบมีทั้งแบบจักฟันเลื่อยหรือเรียบเรียบ ก้านใบสั้น และสำหรับใบย่อยที่อยู่ปลายสุดอาจมีความยาวได้ถึง 4 เซนติเมตร
เมื่อถึงฤดูกาลออกดอก มะแฟนจะแทงช่อดอกแบบแยกแขนง ซึ่งมีความยาวได้ถึง 15 เซนติเมตร พร้อมใบประดับขนาดเล็กที่มักจะร่วงหล่นได้ง่าย ตัวดอกมีสีครีม ขนาดเล็ก ก้านดอกยาวเพียง 1–2 มิลลิเมตร และจะขยายใหญ่ขึ้นเมื่อพัฒนาไปเป็นผล ส่วนประกอบของดอกประกอบด้วยกลีบเลี้ยง 5 กลีบรูปสามเหลี่ยมขนาดเล็ก และกลีบดอก 5 กลีบรูปรีหรือรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 2–3 มิลลิเมตร ภายในมีเกสรเพศผู้จำนวน 10 อัน ติดอยู่บริเวณด้านนอกของจานฐานดอกที่มีลักษณะเป็นวงจักมน โดยก้านชูอับเรณูจะมีลักษณะสั้น ซึ่งเกสรเพศผู้เหล่านี้จะเป็นหมันในดอกเพศเมีย สำหรับรังไข่จะมีขนสั้นนุ่ม ภายในแบ่งเป็น 3–5 ช่อง ซึ่งจะลดรูปไปในดอกเพศผู้ ก้านเกสรเพศเมียมีขนาดสั้นและมียอดเกสรแยกออกเป็น 5 พู เมื่อพัฒนาเป็นผล ผลของมะแฟนจะมีผนังชั้นในที่แข็งและจักเป็นพู มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1–2.5 เซนติเมตร ผนังผลมีความหนา โดยส่วนใหญ่ภายในจะมีไพรีน (เมล็ดที่ผนังชั้นในแข็ง) จำนวน 1–3 เมล็ด ขนาดประมาณ 0.5–1 เซนติเมตร และมีใบเลี้ยงรูปฝ่ามือ
ในส่วนของการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติ สามารถพบมะแฟนได้ตั้งแต่ประเทศอินเดีย ภูฏาน เมียนมา จีนตอนใต้ ไปจนถึงภูมิภาคอินโดจีน สำหรับประเทศไทยนั้นสามารถพบกระจายพันธุ์ได้ในทุกภาค โดยมักขึ้นตามสังคมพืชป่าเต็งรัง ป่าดิบแล้ง และป่าดิบชื้น ที่ระดับความสูงตั้งแต่พื้นราบไปจนถึงประมาณ 1,500 เมตรจากระดับน้ำทะเล นอกจากความสำคัญในระบบนิเวศแล้ว มะแฟนยังเป็นพืชภูมิปัญญาชาวบ้าน โดยผลมีรสชาติเปรี้ยว จัดเป็นยาสมุนไพรที่มีสรรพคุณในการบำรุงธาตุของร่างกาย และช่วยให้เจริญอาหารได้เป็นอย่างดี
ทั้งนี้ ในแง่ของอนุกรมวิธานพืช สกุล Protium Burm.f. นั้น มีสมาชิกอยู่ทั่วโลกประมาณ 85 ชนิด ซึ่งส่วนใหญ่มีศูนย์กลางการกระจายพันธุ์อยู่ในแถบอเมริกาเขตร้อน แต่สำหรับประเทศไทยมีรายงานการพบพืชในสกุลนี้เพียงชนิดเดียวเท่านั้นคือ “มะแฟน” โดยข้อสันนิษฐานทางภาษาศาสตร์ระบุว่า ชื่อสกุลของพืชชนิดนี้อาจมีที่มาจากภาษาชวาที่ใช้เรียกพืชกลุ่มดังกล่าว การเผยแพร่ข้อมูลนี้จึงเป็นอีกหนึ่งก้าวสำคัญในการสร้างความตระหนักรู้และร่วมกันอนุรักษ์พันธุกรรมพืชป่าไทยไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา
