ร้อยเอกหญิง ภัทร์ดารัสมิ์ ทองสลวยกร รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยว่า รัฐบาลเดินหน้าแก้ไขปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำกก – สายอย่างต่อเนื่อง โดยเร่งใช้ทั้งมาตรการควบคุมต้นเหตุ การจัดหาน้ำสะอาด การตรวจวัดคุณภาพน้ำ และนำงานวิจัยมาใช้แก้ปัญหาในพื้นที่จริง ล่าสุด กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เสนอ “ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ” ซึ่งเป็นนวัตกรรมที่ออกแบบมาเพื่อดักตะกอนละเอียดที่เป็นตัวพาสารหนูโดยเฉพาะ เตรียมนำร่องในพื้นที่แม่สายเป็นเวลา 18 เดือน เพื่อช่วยลดสารหนูที่ไหลลงพื้นที่เกษตรและสร้างความมั่นใจให้ประชาชนในพื้นที่
ร้อยเอกหญิง ภัทร์ดารัสมิ์ กล่าวว่า นวัตกรรมดังกล่าวเป็นผลงานวิจัยร่วมของสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) มหาวิทยาลัยนเรศวร และสถาบัน DHI โดยทีมวิจัยใช้ข้อมูลจริงมาทดสอบผ่านระบบจำลองแม่น้ำ หรือ Digital Twin ต่อเนื่อง 523 วัน ก่อนออกแบบระบบที่สามารถผันน้ำขุ่นเข้าสู่บ่อริมตลิ่งเพื่อแยกตะกอนออกจากน้ำ โดยใช้ระบบควบคุมอัตโนมัติและ AI ช่วยตัดสินใจตามคุณภาพน้ำ
ระบบทำงานเป็นขั้นตอนตั้งแต่ดัก – ตก – ดูด – รีด – คืน เมื่อพบว่าน้ำมีความขุ่นเกินเกณฑ์ ระบบจะควบคุมการรับน้ำและเติมสารช่วยจับตะกอนเฉพาะช่วงที่จำเป็น จากนั้นแยกตะกอนออกจากน้ำ ตรวจวัดค่าสารหนูก่อนปล่อยน้ำที่ผ่านการบำบัดกลับสู่แม่น้ำ พร้อมแสดงผลแบบเรียลไทม์ให้สามารถติดตามตรวจสอบได้ ส่วนตะกอนที่มีสารหนูจะถูกนำไปตรวจสอบและจัดการตามมาตรฐานที่กำหนด โดยมีการชั่งน้ำหนักและติดรหัสเพื่อให้ตรวจสอบย้อนหลังได้ ผลจากการจำลองพบว่า ระบบมีศักยภาพในการลดสารหนูได้ถึง 94.6% หากติดตั้งครบ 3 ชุดบริเวณแม่น้ำสายช่วงกิโลเมตรที่ 95 – 99 คาดว่าจะช่วยให้แม่น้ำผ่านเกณฑ์มาตรฐานได้ 476 จาก 523 วัน และช่วยให้ระบบประปาแม่สายสามารถผลิตน้ำได้ทุกวัน จากเดิมที่ต้องหยุดผลิตในบางช่วง
ทั้งนี้ ตัวเลขดังกล่าวยังเป็นผลจากแบบจำลอง จึงต้องทดสอบในพื้นที่จริงก่อนขยายผล โดยที่ประชุมเห็นชอบให้นำร่องในรูปแบบ Sandbox บริเวณหัวงานชลประทานแม่สายเป็นเวลา 18 เดือน ครอบคลุมฤดูฝนปี 2570 เพื่อประเมินประสิทธิภาพจริง คาดว่าจะช่วยลดสารหนูที่ไหลลงพื้นที่นาข้าวได้ประมาณ 94% และคุ้มครองพื้นที่เกษตรราว 27,000 ไร่ ของผู้ใช้น้ำ 3,356 ราย โดยกรมชลประทานและ สกสว. เตรียมลงพื้นที่สำรวจจุดก่อสร้างบ่อดักและบำบัดตะกอนครบวงจรที่บ้านเหมืองแดง อำเภอแม่สาย และบริเวณฝายเชียงราย
ร้อยเอกหญิง ภัทร์ดารัสมิ์ กล่าวต่อไปว่า รัฐบาลไม่ได้รอเฉพาะโครงการระยะยาว แต่เร่งจัดการเรื่องน้ำสะอาดให้ประชาชนควบคู่กันทันที โดยนำเทคโนโลยีจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ลงพื้นที่ ทั้งชุดตรวจสารหนูแบบรวดเร็ว “M-Sense” ซึ่งทราบผลภายใน 3 – 5 นาที และระบบกรองนาโนไบโอชาร์ที่สามารถลดสารหนูในน้ำได้สูงสุด 99%
จากผลการตรวจคัดกรองน้ำดื่มบรรจุขวด น้ำแข็ง น้ำดื่มในโรงเรียน และโรงพยาบาลแม่สาย รวม 30 ตัวอย่าง ตรวจผ่านทั้งหมด ขณะที่ระบบกรองนาโนไบโอชาร์ติดตั้งแล้ว 4 พื้นที่ในจังหวัดเชียงราย โดยพื้นที่บ้านริมกก อำเภอเมืองเชียงราย สามารถลดสารหนูในน้ำดิบจาก 0.069 เหลือ 0.0035 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือลดลงเกือบ 95% ด้วยต้นทุนต่ำกว่า 2 บาทต่อน้ำ 1,000 ลิตร
นอกจากนี้ รัฐบาลยังเตรียมขยายระบบกรองและการตรวจวัดไปยังพื้นที่ท่าตอน จังหวัดเชียงใหม่ และอำเภอเมืองเชียงราย ขณะที่มีการจัดส่งน้ำสะอาดช่วยเหลือประชาชนในตำบลท่าตอนแล้วกว่า 100,000 ลิตร และกรมชลประทานสำรองน้ำจาก 3 อ่างเก็บน้ำสำหรับพื้นที่ฝาง – แม่อายกว่า 22.5 ล้านลูกบาศก์เมตร เพื่อรองรับสถานการณ์ในช่วงที่ต้องลดการใช้น้ำจากแหล่งน้ำที่มีความเสี่ยง
สำหรับการแก้ปัญหาระยะกลาง กรมทรัพยากรน้ำบาดาลเตรียมก่อสร้างระบบประปาบาดาลชุมชน 14 ระบบใน 2 ตำบลของอำเภอแม่สายที่เคยได้รับผลกระทบจากการหยุดจ่ายน้ำ และมีแผนดำเนินการรวม 22 ระบบ ใช้งบประมาณประมาณ 165 ล้านบาท คาดว่าจะช่วยประชาชนได้ราว 17,600 คน พร้อมเร่งเสนอขอรับงบกลาง ขณะที่ระยะยาว การประปาส่วนภูมิภาคเตรียมขยายระบบประปาฝาง – แม่อาย – ไชยปราการ โดยใช้น้ำดิบจากอ่างเก็บน้ำแม่ทะลบ เพื่อลดการพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำที่มีความเสี่ยงอย่างถาวร
ด้านการป้องกันต้นเหตุ รัฐบาลเดินหน้าควบคุมการนำเข้าและเคลื่อนย้ายแร่ โดยกระทรวงอุตสาหกรรมเร่งออกประกาศกำหนดชนิดและสภาพแร่ที่ต้องขออนุญาตนำเข้า – ส่งออก เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งที่มาได้ พร้อมประสานหน่วยงานความมั่นคงป้องกันการลักลอบเคลื่อนย้ายแร่ผิดกฎหมาย
ส่วนภาคเกษตร รัฐบาลจะเร่งตรวจสอบพืช ดิน และน้ำ 50 จุดในอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ก่อนจัดทำ Agri-Map แบ่งพื้นที่เป็นโซนเขียว เหลือง และแดง และเผยแพร่ในวันที่ 15 ธันวาคม 2569 เพื่อให้เกษตรกรรู้ว่าพื้นที่ใดสามารถทำการเกษตรได้ตามมาตรฐาน และไม่เหมารวมว่าผลผลิตจากทุกพื้นที่มีการปนเปื้อน โดยผลผลิตในพื้นที่สีเขียวจะผลักดันให้ได้รับการรับรองมาตรฐาน GAP ส่วนผลผลิตที่ตรวจพบสารปนเปื้อนเกินมาตรฐานจะมีมาตรการรับซื้อและนำไปทำลายตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด
ขณะเดียวกัน รัฐบาลเตรียมจัดทำ แพลตฟอร์มข้อมูลกลาง รวบรวมผลตรวจคุณภาพน้ำ ดิน และผลกระทบด้านต่าง ๆ จากทุกหน่วยงาน โดยจะเผยแพร่เฉพาะข้อมูลที่ผ่านการตรวจสอบแล้ว เพื่อให้ประชาชนสามารถติดตามสถานการณ์และตรวจสอบข้อมูลในพื้นที่ของตนเองได้
ร้อยเอกหญิง ภัทร์ดารัสมิ์ กล่าวว่า รัฐบาลจะเดินหน้ามาตรการ 2 ทางควบคู่กัน ทั้งการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเพื่อให้ประชาชนมีน้ำสะอาดและสามารถใช้ชีวิตได้อย่างปลอดภัย และการแก้ปัญหาระยะยาวตั้งแต่การควบคุมต้นเหตุ การบำบัดตะกอน การฟื้นฟูแหล่งน้ำ ไปจนถึงการใช้วิทยาศาสตร์พิสูจน์แหล่งที่มาของสารหนู โดยจะนำข้อมูลจากการตรวจวัดของหน่วยงานไทย รวมถึงการวิเคราะห์ไอโซโทปหรือ “ลายนิ้วมือ” ของสารหนู มาใช้ประกอบการหารือในการประชุมคณะทำงานร่วมไทย – เมียนมา – จีน ระหว่างวันที่ 24 – 26 พฤศจิกายนนี้ เพื่อให้การแก้ปัญหาอยู่บนหลักฐานทางวิทยาศาสตร์และนำไปสู่การแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุอย่างเป็นรูปธรรม








