เจาะลึกยุทธศาสตร์ไทย–จีน: จากสายสัมพันธ์ สู่ดุลอำนาจมหาอำนาจในภูมิภาค

บทความโดย : มณีนาถ อ่อนพรรณนา
ท่ามกลางการแข่งขันระหว่างสหรัฐอเมริกากับจีน และความตึงเครียดด้านภูมิรัฐศาสตร์ทั่วโลก รวมถึงความท้าทายความมั่นคงในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ “ประเทศไทย” จะวางจุดยืนรักษาสถานะอย่างไรในบริบทปัจจุบัน ที่ไม่เพียงว่าจะใกล้ชิดมหาอำนาจฝ่ายใด แต่คือการรักษาผลประโยชน์แห่งชาติอย่างไรให้มีความสมดุล โดยไม่ถูกผลักให้ต้องเลือกข้าง อีกทั้งสถานการณ์ความตึงเครียดชายแดนไทย-กัมพูชาในช่วงที่ผ่านมา มีกระแสข่าวประเด็นความอ่อนไหวต่าง ๆ ระหว่างแนวชายแดน  ความสัมพันธ์จีนกับกัมพูชา และกระแสข่าวการส่งอาวุธยังสร้างความกังวลในสังคมไทย แต่หากพิจารณาข้อเท็จจริงและหลักการประเมินแล้ว ข้อเท็จจริงเหล่านั้นเป็นไปในทิศทางไหน และประเทศไทยจะวางจุดยืนด้านความมั่นคงอย่างไร  บทสัมภาษณ์พิเศษ

“พลโท ดร.ไชยสิทธิ์ ตันตยกุล” ผู้เชี่ยวชาญด้านจีนศึกษาและความมั่นคงระหว่างประเทศ ถึงรากฐานความสัมพันธ์ไทย–จีน ในมิติประวัติศาสตร์ กองทัพ การเมือง และนโยบายการทูตเชิงยุทธศาสตร์ท่ามกลางศึกมหาอำนาจ สหรัฐฯ–จีน ชี้ให้เห็นมุมมองความสัมพันธ์ระหว่างไทย กับมหาอำนาจ ทั้งจีน และ สหรัฐฯ ในมิติที่ลึกขึ้น ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน และแนวโน้มการรักษาความสัมพันธ์ในอนาคต

สายสัมพันธ์ 51 ปีทางการทูต บนรากฐานนับพันปีของประชาชน
ความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างไทยกับจีนที่สถาปนาอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2518 กำลังก้าวผ่านครึ่งศตวรรษเข้าสู่ปีที่ 51 แต่ในความเป็นจริง สายสัมพันธ์ของสองชาตินั้นหยั่งรากลึกยาวนานนับพันปี ผ่านการค้าขายและการไปมาหาสู่กันของประชาชน

พลโท ดร.ไชยสิทธิ์ ตันตยกุล วิเคราะห์ว่า “ชาวจีนโพ้นทะเล” คือกลไกสำคัญที่สุดในการขับเคลื่อนความสัมพันธ์ โดยชาวจีนจากไหหลำ (ไห่หนาน) ฝูเจี้ยน และกวางตุ้ง ได้อพยพมาตั้งถิ่นฐานในไทย ผสานกลมกลืนกับสังคมไทยที่เปิดกว้างจนกลายเป็นเนื้อเดียวกัน

บทบาทกลุ่มทุนและการเมือง
ชาวจีนโพ้นทะเลและคนไทยเชื้อสายจีนไม่ได้มีบทบาทเพียงแค่ด้านวัฒนธรรมและเศรษฐกิจเท่านั้น แต่ในเวลาต่อมา เมื่อธุรกิจเติบโต กลุ่มทุนบางส่วนเริ่มเชื่อมโยงกับผู้มีอำนาจทางการเมือง จนกระทั่งลูกหลานคนไทยเชื้อสายจีนก้าวเข้ามามีบทบาททางการเมืองโดยตรง ซึ่ง พลโท ดร.ไชยสิทธิ์ ตั้งข้อสังเกตว่า ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มธุรกิจและการเมืองจะต้องดำเนินอยู่ภายใต้กฎหมายและการตรวจสอบที่เข้มงวด เพื่อป้องกันปัญหาทุจริตที่อาจกระทบต่อความมั่นคงภายใน

พลโท ดร.ไชยสิทธิ์ ตันตยกุล ให้สัมภาษณ์พิเศษถึงความสัมพันธ์ไทย–จีนว่า แม้จีนจะมีผลประโยชน์และความร่วมมือกับกัมพูชา ลาว และประเทศอื่นในภูมิภาค แต่ไม่ได้หมายความว่าจีนจะลดความสำคัญของไทย โดยประเมินว่าไทยยังมีความสำคัญต่อจีนอย่างมาก ทั้งในเชิงเศรษฐกิจ ที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ และการเชื่อมโยงอาเซียนทางบกและทางทะเล

ย้ำว่าไทยจำเป็นต้องรักษาความสัมพันธ์กับทั้งจีนและสหรัฐฯ ไปพร้อมกัน ไม่ควรใกล้ชิดฝ่ายหนึ่งจนกระทบอีกฝ่าย แต่ก็ไม่ควรตีตัวออกห่างจนเสียผลประโยชน์ พร้อมเตือนว่าความขัดแย้งทางการเมือง การทุจริต  หรือการไร้เสถียรภาพภายในประเทศอาจเป็นปัญหาที่บั่นทอนอำนาจต่อรองของไทยได้มากกว่าความตึงเครียดจากภายนอก

สำหรับภาพรวมความสัมพันธ์ไทย–จีน พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ กล่าวว่า แม้ทั้งสองประเทศสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2518 แต่ความผูกพันของประชาชนมีมาก่อนหน้านั้นนับพันปี ผ่านการค้า การอพยพ การตั้งถิ่นฐาน และความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม จนเกิดรากฐานที่ทำให้ความร่วมมือเดินหน้าต่อเนื่อง แม้จะผ่านยุคสงครามเย็นและความแตกต่างทางอุดมการณ์มาแล้วก็ตาม

ในฐานะผู้เชี่ยวชาญ พล.ท. ดร.ไชยสิทธิ์ มองว่าชาวจีนโพ้นทะเลมีบทบาทสำคัญต่อเศรษฐกิจและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ โดยจีนเชื่อมโยงความเจริญรุ่งเรืองของตนกับเศรษฐกิจโลก จึงให้ความสำคัญกับเครือข่ายการค้า การลงทุน และความสัมพันธ์ระดับประชาชนอย่างต่อเนื่อง

ในกรณีของไทย ชาวจีนจำนวนมากในอดีตเดินทางมาจากพื้นที่อย่างไหหลำ ฝูเจี้ยน และกวางตุ้ง โดยมีปัญหาทางเศรษฐกิจและความยากลำบากเป็นหนึ่งในแรงผลักดัน ผู้เชี่ยวชาญมองว่าสังคมไทยเปิดกว้างและเอื้อต่อการปรับตัวของผู้อพยพ การอยู่ร่วมกันระหว่างคนไทยกับคนจีนจึงค่อย ๆ กลมกลืนเป็นส่วนหนึ่งของสังคม แม้จะเคยมีปัญหาหรือความขัดแย้งบางช่วง เช่น เรื่องกลุ่มอั้งยี่และการบังคับใช้กฎหมาย แต่ภาพรวมของความสัมพันธ์ระดับประชาชนยังดำเนินมาอย่างใกล้ชิด

พล.ท. ดร.ไชยสิทธิ์ ยกเหตุการณ์ประวัติศาสตร์เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล รัชกาลที่ 8 พร้อมด้วยพระอนุชา ซึ่งต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินไปยังสำเพ็ง เป็นตัวอย่างของสายสัมพันธ์ดังกล่าว โดยกล่าวว่าในขณะนั้นมีผู้กังวลเรื่องความปลอดภัยและการต้อนรับ แต่ชุมชนชาวจีนในพื้นที่กลับถวายการต้อนรับอย่างอบอุ่น ภาพเหตุการณ์ดังกล่าวจึงกลายเป็นความทรงจำทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนความผูกพันระหว่างชุมชนจีนกับสังคมไทย รวมทั้งสัญลักษณ์ต่าง ๆ ในย่านเยาวราชที่ยังคงสื่อถึงสายสัมพันธ์นี้

พล.ท. ดร.ไชยสิทธิ์ อธิบายว่า ชาวจีนโพ้นทะเลและคนไทยเชื้อสายจีนมีบทบาทสำคัญต่อความสัมพันธ์ของทั้งสองประเทศ ไม่เพียงในด้านวัฒนธรรมและเศรษฐกิจ แต่ยังขยายไปสู่การเมืองในเวลาต่อมา เดิมกลุ่มนักธุรกิจอาจไม่ได้ต้องการเข้าสู่การเมืองโดยตรง แต่เมื่อกิจการและผลประโยชน์ทางธุรกิจเติบโตขึ้น บางส่วนก็มีความสัมพันธ์กับผู้มีอำนาจทางการเมือง และในระยะต่อมามีทั้งคนรุ่นลูกหลานและนักธุรกิจที่เข้ามามีบทบาททางการเมืองด้วยตนเอง โดยตั้งข้อสังเกตว่า ความสัมพันธ์ระหว่างธุรกิจกับการเมืองจำเป็นต้องอยู่ภายใต้กฎหมายและการตรวจสอบ เพื่อไม่ให้พัฒนาไปเป็นปัญหาทุจริตหรือกระทบต่อความมั่นคงภายใน

แม้ช่วงสงครามเย็นความแตกต่างด้านอุดมการณ์จะทำให้ไทยกับจีนดูเหมือนอยู่คนละฝ่าย แต่ พล.ท. ดร.ไชยสิทธิ์ เห็นว่าสายสัมพันธ์ในระดับประชาชนและการค้าช่วยรักษาความเชื่อมโยงไว้ หากย้อนถึงสถานการณ์ที่เวียดนามส่งกำลังเข้าไปในกัมพูชาและเกิดแรงกดดันบริเวณชายแดนไทย มองว่าการที่จีนกดดันเวียดนามทางเหนือมีส่วนทำให้เวียดนามต้องกระจายกำลัง ไม่สามารถทุ่มกำลังทั้งหมดมายังพื้นที่ใกล้ชายแดนไทยได้ โดยยังกล่าวถึงบทบาทของชุมชนชาวจีนในไทยที่ให้การสนับสนุนในช่วงที่กองทัพต้องการความช่วยเหลือด้านทรัพยากร และความตั้งใจของหลายครอบครัวที่สนับสนุนให้ลูกหลานเข้ารับราชการ รวมถึงงานด้านการทหาร

สายสัมพันธ์ระดับสูง–ระดับประชาชน รากลึกการทูตไทย–จีน

บทบาทของความสัมพันธ์ระดับพระราชวงศ์อีกพื้นฐานสำคัญของความใกล้ชิดไทย–จีน พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ มองว่าการเสด็จพระราชดำเนินเยือนจีนของราชวงศ์ไทยและการต้อนรับจากฝ่ายจีนสะท้อนความสำคัญที่ทั้งสองประเทศให้แก่ความสัมพันธ์ในระดับสูงสุด ซึ่งเชื่อมโยงกับความสัมพันธ์ของภาครัฐและประชาชนในระดับอื่น ๆ

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ยกตัวอย่างวัฒนธรรมจีนที่ปรากฏในสังคมไทย รวมถึงสิ่งที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมจีนในพระราชวังบางปะอิน เพื่ออธิบายว่าทั้งสองสังคมมีความผูกพันทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมมาอย่างยาวนาน และเชื่อมโยงกับแนวคิดการทูตภาคประชาชน หรือ People-to-People Diplomacy ที่จีนให้ความสำคัญ การไปมาหาสู่ การเยี่ยมเยือน การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม และการพบปะระหว่างผู้คนจึงเป็นฐานของความสัมพันธ์ที่ไม่ขึ้นอยู่กับผู้นำรัฐบาลเพียงอย่างเดียว

คำว่า “จีน–ไทยใช่อื่นไกล พี่น้องกัน” ไม่ใช่เพียงถ้อยคำทางพิธีการ แต่สอดคล้องกับความใกล้ชิดที่เกิดขึ้นในชีวิตจริงของผู้คนทั้งสองประเทศ และยังเป็นพื้นฐานที่ช่วยให้เกิดการสื่อสารเมื่อมีประเด็นเห็นต่าง

จาก “จีน–ไทยพี่น้องกัน” สู่ความร่วมมือทางกองทัพ

เมื่อกล่าวถึงมิติความมั่นคง พล.ท. ดร.ไชยสิทธิ์ ระบุว่า ความร่วมมือทางทหารไทย–จีนมีพัฒนาการต่อเนื่องมาหลายปี โดยยกการประชุมระหว่างหน่วยงานด้านกลาโหมของสองประเทศตั้งแต่ พ.ศ. 2544 และเล่าประสบการณ์ที่เคยทำหน้าที่ประสานงานกับคณะฝ่ายทหารจีนในการประชุมครั้งที่ 5 เมื่อ พ.ศ. 2549 ประสบการณ์ดังกล่าวทำให้เห็นว่าความสัมพันธ์ระดับบุคคลระหว่างเจ้าหน้าที่ของทั้งสองประเทศมีความใกล้ชิด สามารถพูดคุยกันได้อย่างเปิดอกและตรงไปตรงมา

ถ้อยคำภาษาจีน “จงไท่อี้เจียชิน” หรือ 中泰一家亲  สื่อความหมายว่าจีนไทยใช่อื่นไกลครอบครัวเดียวกัน โดยมองว่าจีนให้ความสำคัญกับความรู้สึกเป็นญาติพี่น้องในความสัมพันธ์กับไทยเป็นพิเศษ เมื่ออยู่ในครอบครัวเดียวกันย่อมมีโอกาสเห็นต่างหรือมีความขัดแย้งกันบ้าง แต่ความผูกพันที่มีอยู่ทำให้ยังสามารถพูดคุยและหาทางออกร่วมกันได้

ในมุมมองของพล.ท. ดร.ไชยสิทธิ์ แนวทางหนึ่งที่จีนย้ำในการดำเนินความสัมพันธ์กับไทยคือการไม่แทรกแซงกิจการภายใน และยอมรับทุกรัฐบาลที่เข้ามาบริหารประเทศ

ปัจจุบันความร่วมมือทางทหารขยายออกไปทั้งการแลกเปลี่ยนบุคลากร การฝึก และการจัดหาอาวุธยุทโธปกรณ์ โดยกองทัพบกไทยมีความเชื่อมโยงกับจีนในเรื่องยุทโธปกรณ์อย่างรถถังและระบบอาวุธบางประเภท ขณะที่กองทัพอากาศไทยมีประวัติความสัมพันธ์กับประเทศตะวันตกมายาวนาน มองว่าจีนพยายามพัฒนาเทคโนโลยีของตนให้มีขีดความสามารถใกล้เคียงหรือแข่งขันกับระบบของตะวันตกมากขึ้น

พล.ท. ดร.ไชยสิทธิ์ ย้อนถึงการจัดหาอาวุธจากจีนในอดีตซึ่งมีการกล่าวถึง “ราคามิตรภาพ” และเงื่อนไขที่เอื้อต่อไทย เล่าถึงจากประสบการณ์การสัมภาษณ์ผู้เกี่ยวข้องว่า จีนเคยเสนอให้ไทยรับยุทโธปกรณ์ไปก่อน แล้วจึงผ่อนชำระเป็นงวด หรือพิจารณาแลกเปลี่ยนกับผลผลิตทางการเกษตรได้ เงื่อนไขดังกล่าวทำให้ไทยสามารถจัดหาอาวุธในปริมาณที่ต้องการได้ภายใต้งบประมาณจำกัด แม้ในเวลานั้นเทคโนโลยีของจีนบางประเภทอาจยังไม่ทันสมัยเท่าของตะวันตก หากเชื่อมโยงความจำเป็นด้านอาวุธกับสถานการณ์ความมั่นคงในอดีต เมื่อไทยต้องเตรียมพร้อมต่อผลกระทบจากการขยายอิทธิพลของเวียดนามในกัมพูชาและความตึงเครียดของมหาอำนาจในภูมิภาค การได้ยุทโธปกรณ์จำนวนมากภายใต้เงื่อนไขทางการเงินที่ผ่อนปรนจึงตอบโจทย์ของไทยในเวลานั้น

อีกประเด็นคือการฝึกร่วมของหน่วยรบพิเศษ ซึ่งโดยปกติเป็นหน่วยที่แต่ละประเทศระมัดระวังเรื่องการเปิดเผยยุทธวิธีและศักยภาพ การที่ไทยและจีนสามารถฝึกในลักษณะดังกล่าวร่วมกันได้ ผู้เชี่ยวชาญมองว่ามองว่าเป็นสัญญาณของความไว้วางใจในระดับกองทัพที่ลึกซึ้งเพิ่มขึ้น นอกเหนือจากการฝึกร่วมของเหล่าทัพในด้านอื่น ๆ

จีนคบกัมพูชา–สร้างสนามบินใหม่ในลาว ไทยต้องกังวลแค่ไหน? เปิดมุมมองผลประโยชน์และยุทธศาสตร์

พลโท ดร.ไชยสิทธิ์ ตันตยกุล ผู้เชี่ยวชาญด้านยุทธศาสตร์จีนและความมั่นคงระหว่างประเทศ มองว่า จีนมีผลประโยชน์และความสัมพันธ์กับหลายประเทศพร้อมกัน จึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่จีนจะให้ความช่วยเหลือหรือดำเนินความร่วมมือกับกัมพูชา ลาว หรือประเทศเพื่อนบ้านอื่น ๆ แม้ไทยจะมีความกังวลในบางประเด็น โดยกล่าวว่าจีนไม่เคยปิดกั้นการที่ไทยจะมีความสัมพันธ์กับสหรัฐฯ หรือประเทศตะวันตก ตราบใดที่ความสัมพันธ์เหล่านั้นไม่ถูกใช้เพื่อกระทบต่อผลประโยชน์โดยตรงของจีน และเขาเห็นว่าไทยก็ควรใช้หลักคิดเดียวกันในการทำความเข้าใจความร่วมมือของจีนกับประเทศอื่น

ในประเด็นสนามบินที่จีนมีส่วนเกี่ยวข้องกับการพัฒนาในลาว มองว่าโครงสร้างพื้นฐานด้านการบินไม่จำเป็นต้องมีจุดมุ่งหมายทางทหารเสมอไป ยกตัวอย่างเช่นเมื่อมีการส่งเสริมการใช้งานเครื่องบิน ก็อาจต้องมีสนามบิน การฝึกบุคลากร และระบบสนับสนุนควบคู่กัน โดยเฉพาะประเทศที่ยังต้องพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานอีกมาก แม้สนามบินที่เครื่องบินพาณิชย์ใช้งานได้จะสามารถรองรับอากาศยานทางทหารบางประเภทได้ด้วย แต่มองว่าความสามารถทางเทคนิคเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าโครงการนั้นเป็นภัยคุกคาม

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ให้ข้อมูลถึงกรอบการพิจารณาภัยคุกคามทางความมั่นคง 3 ส่วน คือ เจตนา , ขีดความสามารถ และโอกาสที่จะลงมือ โดยอธิบายว่าภัยคุกคามจะมีน้ำหนักเมื่อองค์ประกอบเหล่านี้ประกอบกัน มองว่ากรณีลาวไม่ปรากฏองค์ประกอบที่ทำให้เป็นภัยคุกคามต่อไทยตามการประเมินของตน ขณะที่กรณีกัมพูชาต้องติดตามสถานการณ์และพฤติการณ์เป็นรายเรื่อง ไม่ควรใช้ข้อสันนิษฐานเดียวกับทุกประเทศ ยกตัวอย่าง เช่น

1.โครงสร้างพื้นฐานในลาว: ประเมินว่ายังไม่เป็นภัยคุกคามทางยุทธศาสตร์ต่อไทย สนามบินพาณิชย์สร้างขึ้นเพื่อพัฒนาเศรษฐกิจ แม้ทางเทคนิคจะรองรับเครื่องบินทหารได้ แต่ยังขาดองค์ประกอบด้านเจตนาที่จะคุกคามไทย

2.ฐานทัพเรือเรียม (กัมพูชา): แม้ต้องติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิด แต่รายงานการส่งมอบเรือคอร์เวตช่วยเพิ่มเพียงขีดความสามารถการลาดตระเวนของกัมพูชา ยังไม่ทำให้สมดุลกำลังทางทะเลของไทยเสียเปรียบอย่างมีนัยสำคัญ

3.โครงการลงทุนทางรถไฟ: มีรูปแบบการเจรจาต่างกันชัดเจน โดยไทยเลือกลงทุนเองทั้งหมดในโครงการรถไฟไทย–จีน เพื่อรักษาอำนาจตัดสินใจและบริหารจัดการ ต่างจากลาวที่มีข้อจำกัดด้านทุนและทรัพยากร

สำหรับความร่วมมือด้านการลงทุนโครงการรถไฟจีน–ลาวเปรียบเทียบกับรถไฟไทย–จีน โดยกล่าวว่าเงื่อนไขการเจรจาและรูปแบบการลงทุนต่างกัน ไทยเคยหารือรูปแบบการลงทุนร่วมหลายสัดส่วน ก่อนตัดสินใจรับภาระลงทุนเองในส่วนที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้มีอำนาจตัดสินใจและลดข้อผูกพันตามแนวทางที่ไทยเลือก ขณะที่ลาวมีเงื่อนไขด้านทรัพยากรและอำนาจต่อรองต่างออกไป พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ย้ำว่าการลงทุนย่อมมีผลประโยชน์ตอบแทน และไม่มีประเทศใดลงทุนโดยไม่คำนึงถึงผลตอบแทนของตน

เมื่อถูกถามถึงผลกระทบต่อประเทศไทยจากโครงการสนามบินในลาว พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ประเมินตามวิจารณญาณว่าไม่ได้เห็นว่าเป็นภัยคุกคามทางยุทธศาสตร์ต่อไทยหรือภูมิภาค แม้รับทราบถึงข้อถกเถียงเกี่ยวกับศักยภาพการใช้งานสนามบิน มองว่าข่าวสารและการนำเสนอผ่านสื่อสังคมออนไลน์สามารถสร้างความรู้สึกคุกคามเกินกว่าข้อเท็จจริงทางยุทธศาสตร์ที่ต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน

เจาะฐานทัพเรือเรียม–อาวุธจีนในกัมพูชา แยกภัยคุกคามจริงจากกระแสข่าว

ในกรณีฐานทัพเรือเรียมของกัมพูชา พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ กล่าวว่า ประเด็นนี้ยังได้รับความสนใจและมีข้อถกเถียงมากกว่าสนามบินในลาว ชี้ว่าจีนมีความสนใจเรื่องการจัดตั้งศูนย์ฝึกและความร่วมมือด้านการบรรเทาสาธารณภัยในภูมิภาค ไม่เฉพาะที่กัมพูชาและลาวเท่านั้น แต่ยังเคยแสดงความสนใจต่อความร่วมมือกับไทยด้วย โดยเล่าถึงประสบการณ์ในการพาผู้แทนฝ่ายจีนไปดูพื้นที่และหารือความเป็นไปได้ของศูนย์ลักษณะดังกล่าวในไทย

มองว่าภัยพิบัติทางธรรมชาติเป็นความเสี่ยงที่ทุกประเทศต้องเผชิญ จึงมีความจำเป็นต้องฝึกการค้นหาและช่วยเหลือผู้ประสบภัย การส่งทีมแพทย์ ทีมกู้ภัย และหน่วยทหารเข้าไปสนับสนุน รวมถึงการฝึกในภูมิประเทศเฉพาะอย่างพื้นที่ภูเขา การฝึกประเภทนี้แตกต่างจากการเตรียมกำลังเพื่อปฏิบัติการสู้รบ และสามารถเป็นประโยชน์ร่วมแก่ประเทศในภูมิภาคได้

สำหรับรายงานเกี่ยวกับการสนับสนุนเรือรบประเภทคอร์เวต (Corvette)  Type 056C (Jiangdao-class) ให้กัมพูชา มองว่าการมีเรือประเภทนี้อาจเพิ่มขีดความสามารถในการลาดตระเวนและป้องกันชายฝั่งของกัมพูชาบางส่วน แต่ในการประเมินยังไม่ทำให้สมดุลกำลังทางทะเลเปลี่ยนไปถึงระดับที่ไทยเสียเปรียบอย่างมีนัยสำคัญ ย้ำว่าต้องแยกการประเมินศักยภาพทางทหารออกจากกระแสความรู้สึกในสังคม

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ เล่าด้วยว่าได้เคยพูดคุยกับเจ้าหน้าที่ฝ่ายจีนเกี่ยวกับความรู้สึกของประชาชนไทยต่อข่าวการส่งอาวุธให้กัมพูชา รวมถึงข่าวรถถังและการกล่าวอ้างถึงระยะยิงของอาวุธบางระบบ ข้อมูลที่เผยแพร่ในสื่อแตกต่างจากข้อมูลที่ฝ่ายจีนชี้แจง และมองว่าควรตรวจสอบคุณลักษณะทางเทคนิคให้ชัดเจน ไม่ควรนำตัวเลขที่ยังไม่ยืนยันไปขยายความจนสร้างความเข้าใจผิด

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ประเมินว่าจีนไม่ต้องการเห็นประเทศเพื่อนบ้านทำสงครามกัน เพราะความขัดแย้งย่อมกระทบต่อการค้า การลงทุน และการพัฒนาเศรษฐกิจของจีนในภูมิภาค หากเปรียบเทียบมูลค่าความร่วมมือกับไทยและกัมพูชา มองว่าไทยมีความสำคัญทางเศรษฐกิจและยุทธศาสตร์ต่อจีนมากกว่าในหลายด้าน โดยเฉพาะการเป็นจุดเชื่อมโยงระหว่างประเทศอาเซียนทั้งทางบกและทางทะเล แต่ไม่ได้หมายความว่าจีนจะละทิ้งกัมพูชา ลาว หรือเมียนมา เพราะแต่ละประเทศมีความหมายต่อยุทธศาสตร์จีนต่างกัน

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ กล่าวถึง การหารือระหว่างหน่วยงานทหารไทยกับผู้แทนจีนที่มีขึ้นต่อเนื่อง และการยืนยันจุดยืนความเป็นกลางของจีนตามที่เจ้าหน้าที่ไทยสื่อสารต่อสาธารณะ มองว่าไทยต้องติดตามความเคลื่อนไหวทางทหารอย่างใกล้ชิด แต่ในเวลาเดียวกันก็ควรรักษาช่องทางพูดคุยและความไว้วางใจระหว่างกัน

ในประเด็นความตึงเครียดกับกัมพูชา พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ เห็นว่าไทยยึดหลักการตามกฎหมายระหว่างประเทศ และให้ความสำคัญกับการสร้างความไว้วางใจในการเจรจา การแถลงนโยบายหรือแสดงจุดยืนของประเทศใดต้องสอดคล้องกับการปฏิบัติจริง เพราะการพูดอย่างหนึ่งแต่กระทำอีกอย่างหนึ่งทำให้ความเชื่อมั่นลดลง โดยยกตัวอย่างจุดยืนของไทยประเด็นชายแดนกับกัมพูชา ไทยมีหลักปฏิบัติที่อิงกฎหมายระหว่างประเทศ และมีหลักฐานทางการปฏิบัติ นี่จะเป็นแต้มต่อให้ไทยได้รับความเชื่อถือจากเวทีนานาชาติ เช่นเดียวกับท่าทีของจีนที่มักเน้นความสอดคล้องระหว่างคำพูดกับการกระทำขึ้นมาอธิบาย

เตือนนักท่องเที่ยวจีนสะเทือนไทย ชี้คำพูดทางการทูตต้องระวัง

ประเด็นการออกมาเตือนชาวจีนให้ระวังปัญหาอาชญากรรมข้ามชาติในภูมิภาคจากทางทูตจีนในไทย  พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ มองว่าเรื่องนี้สำคัญ เพราะเป็นการสื่อสารข่าวสารที่มีผลต่อภาพลักษณ์และความเชื่อมั่นด้านการท่องเที่ยว โดยเฉพาะข่าวเตือนประชาชนจีนเกี่ยวกับความปลอดภัยและปัญหาอาชญากรรมข้ามชาติในภูมิภาค มองว่าการออกประกาศของหน่วยงานระดับต่าง ๆ ต้องพิจารณาถึงผลกระทบต่อความรู้สึกของประชาชนและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศอย่างรอบคอบ

ต้องแยกความแตกต่างระหว่างคำเตือนจากสถานเอกอัครราชทูตกับการแถลงนโยบายระดับกระทรวงต่างประเทศ โดยมองว่าท่าทีจากส่วนกลางอาจมีน้ำหนักและผลกระทบกว้างขวางกว่า พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ มีความเห็นว่า การเตือนภัยควรควบคู่กับการอธิบายมาตรการที่ไทยและจีนกำลังร่วมมือกันแก้ไขปัญหา เช่น การปราบปรามขบวนการหลอกลวงและการคุ้มครองนักท่องเที่ยว ไม่เช่นนั้นอาจทำให้ผู้ที่ยังไม่เคยเดินทางมาไทยเกิดความหวาดกลัวเกินจริง

เช่นประสบการณ์จากกรณีในอดีตที่ถ้อยคำของเจ้าหน้าที่ไทยเกี่ยวกับนักท่องเที่ยวจีนและธุรกิจนำเที่ยวสร้างความไม่พอใจต่อฝ่ายจีน เนื่องจากข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับลักษณะการเดินทางของกลุ่มนักท่องเที่ยวกลุ่มหนึ่งที่ถูกกล่าวหาว่าเป็นทัวร์ศูนย์เหรียญไม่ตรงกับข้อเท็จจริงตามที่ได้รับการชี้แจงภายหลัง ผู้ให้สัมภาษณ์กล่าวว่าการสื่อสารแก้ไขความเข้าใจผิดและการกล่าวขอโทษอย่างเหมาะสมช่วยให้ความตึงเครียดคลี่คลายได้

สำหรับกรณีการแจ้งเตือนความปลอดภัยล่าสุดตามช่วงเวลาที่ให้สัมภาษณ์ เห็นว่าทั้งสองฝ่ายควรเลือกถ้อยคำที่นุ่มนวลและชัดเจนขึ้น โดยสื่อสารว่ารัฐบาลไทยและจีนร่วมมือกันต่อเนื่องในการแก้ไขปัญหาอาชญากรรมและสร้างความปลอดภัยให้นักท่องเที่ยวทุกชาติ เขามองว่าการพูดคุยผ่านช่องทางการทูตและความสัมพันธ์ระดับเจ้าหน้าที่เป็นแนวทางที่เหมาะสมกว่าการตอบโต้ด้วยถ้อยคำที่แข็งกร้าว

“ไทยไม่ควรเลือกข้าง” บททดสอบการทูตท่ามกลางแรงบีบมหาอำนาจ

เมื่อกล่าวถึงการแข่งขันระหว่างจีนกับสหรัฐอเมริกา พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ระบุว่าไทยไม่สามารถมองความสัมพันธ์กับมหาอำนาจฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพียงด้านเดียว แต่มองว่าจีนมักนำเสนอความร่วมมือผ่านการอธิบายผลประโยชน์ที่คู่เจรจาจะได้รับ และใช้แนวคิดผลประโยชน์ร่วมกันหรือ Win-Win มาเป็นส่วนหนึ่งของการสื่อสาร ในความหมายของเขา Win-Win ไม่จำเป็นต้องแบ่งผลประโยชน์เป็นสัดส่วนครึ่งต่อครึ่ง แต่เป็นข้อตกลงที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับและพึงพอใจ

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ เปรียบเทียบว่าวิธีดำเนินความสัมพันธ์ของมหาอำนาจมีความแตกต่างกัน โดยมองว่าบางประเทศ ใช้แรงกดดันหรือกำหนดเงื่อนไขมากกว่าการโน้มน้าว ขณะที่จีนพยายามเสนอให้คู่เจรจาเห็นว่าจะได้ประโยชน์อะไรจากความร่วมมือ ย้ำว่าไทยเองต้องพิจารณาผลประโยชน์ของตนเป็นหลัก ไม่ใช่ปล่อยให้ประเทศอื่นเป็นฝ่ายกำหนดทั้งหมด

ไทยควรรักษาความสัมพันธ์อย่างสมดุลกับจีนและสหรัฐฯ โดยใช้ประโยชน์แห่งชาติเป็นจุดตั้งต้น พร้อมมองหาผลประโยชน์ร่วมกับทุกฝ่าย การใกล้ชิดมหาอำนาจฝ่ายหนึ่งมากเกินไปอาจกระทบความสัมพันธ์กับอีกฝ่าย แต่การรักษาระยะห่างเกินไปก็อาจทำให้สูญเสียโอกาสทางเศรษฐกิจและความมั่นคงเช่นกัน จึงต้องบริหารความสัมพันธ์อย่างเหมาะสมตามสถานการณ์

ในทางภูมิศาสตร์ ไทยตั้งอยู่ใกล้จีนและมีความเชื่อมโยงกับภูมิภาคเอเชีย ขณะที่ความสัมพันธ์กับประเทศตะวันตกก็มีประวัติศาสตร์ยาวนาน ทั้งความสัมพันธ์กับยุโรปตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์ และกับสหรัฐฯ ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 หากเปรียบความสัมพันธ์กับจีนเสมือนความเป็นญาติสนิทในครอบครัว ส่วนความสัมพันธ์กับสหรัฐฯ เสมือนมิตรเก่าที่คบหากันมาอย่างยาวนาน

มองว่าไทยควรหลีกเลี่ยงการมีฐานทัพต่างชาติในประเทศ โดยคำนึงถึงบทเรียนจากยุคสงครามเย็นและความจำเป็นในการรักษาอำนาจตัดสินใจของตนเอง

ไต้หวัน–ทะเลจีนใต้–ซินเจียง ประเด็นอ่อนไหวที่ไทยต้องวางจุดยืน

จีนให้ความสำคัญอย่างมากกับประเด็นไต้หวัน ทะเลจีนใต้ ซินเจียง และประเด็นสิทธิมนุษยชนที่เกี่ยวข้อง ขณะที่ประเทศตะวันตกก็หยิบยกเรื่องเหล่านี้ขึ้นมาในการดำเนินความสัมพันธ์กับจีนอยู่เสมอ ไทยต้องแสดงจุดยืนอย่างชัดเจนตามกฎหมายระหว่างประเทศและคำนึงถึงผลประโยชน์ของตน ไม่ควรปล่อยให้แรงกดดันจากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งกลายเป็นตัวกำหนดท่าทีทั้งหมด

ในประเด็นชาวอุยกูร์ มีข้อถกเถียงเรื่องการส่งตัวบุคคลกลับจีนและแรงกดดันด้านสิทธิมนุษยชนจากตะวันตก

สำหรับทะเลจีนใต้ ไทยเป็นสมาชิกอาเซียนแต่ไม่ได้เป็นหนึ่งในรัฐที่มีข้อพิพาทอธิปไตยเหนือพื้นที่ดังกล่าวโดยตรง จึงต้องรักษาจุดยืนบนหลักกฎหมายระหว่างประเทศ ที่ข้อพิพาทมีความยุ่งยากเพราะแต่ละประเทศอ้างหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ และกฎหมายต่างกัน ทั้งเวียดนาม ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย บรูไน และจีน การเจรจาทวิภาคีก็มีข้อกังวลเรื่องความไม่เท่าเทียมของอำนาจต่อรอง ขณะที่การเจรจาพหุภาคีก็ซับซ้อนเพราะแต่ละประเทศมีผลประโยชน์ต่างกัน

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ระบุประเด็นการถมทะเลและพัฒนาสิ่งปลูกสร้างบนแนวปะการังหรือพื้นที่พิพาท ซึ่งทำให้ข้อถกเถียงเรื่องสถานะของเกาะ พื้นที่ทางทะเล และสิทธิภายใต้กฎหมายมีความซับซ้อนมากขึ้น โดยมองว่าการจัดการข้อขัดแย้งเหล่านี้จำเป็นต้องอาศัยความระมัดระวังและการเจรจาต่อเนื่อง

รถไฟ–หนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง กับคำเตือนเรื่องหนี้และความคุ้มค่า

โครงการหนึ่งแถบหนึ่งเส้นทางของจีน ( Belt and Road Initiative : BRI ) มุ่งเชื่อมโยงเส้นทางเศรษฐกิจจากเอเชียไปยังยุโรปและแอฟริกา ตลอดจนการเชื่อมโยงมหาสมุทรแปซิฟิกกับมหาสมุทรอินเดีย พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ระบุว่า การขยายเครือข่ายดังกล่าวส่งผลต่อการแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างมหาอำนาจ และเชื่อมโยงกับการผลักดันแนวคิดอินโด–แปซิฟิกของสหรัฐฯ ในอีกด้านหนึ่ง

ขณะเดียวกัน ก็ไม่ได้มองว่าการลงทุนของจีนปราศจากความเสี่ยง โดยตั้งข้อสังเกตถึงความสามารถในการชำระหนี้ของประเทศผู้รับเงินลงทุนและความจำเป็นในการประเมินความคุ้มค่าโครงการ หากประเทศผู้รับเงินทุนบริหารโครงการไม่มีประสิทธิภาพหรือมีปัญหาทุจริต ก็อาจทำให้ผลประโยชน์ไม่ตกถึงประชาชนและก่อภาระหนี้ระยะยาว

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ ให้ความเห็นว่าการลงทุนระหว่างประเทศต้องคำนึงถึงผลประโยชน์และทรัพยากรที่แต่ละฝ่ายมีอยู่ ทั้งด้านเงินทุน โครงสร้างพื้นฐาน และทรัพยากรธรรมชาติ โดยยกตัวอย่างทรัพยากรแร่และวัตถุดิบอุตสาหกรรมที่อาจมีบทบาทในการต่อรองความร่วมมือ แต่ย้ำว่าฝ่ายไทยต้องปกป้องประโยชน์ของตนและจัดการปัญหาทุจริตภายในอย่างจริงจัง

เตือนการเมืองไทยอย่าถ่วงประเทศ ต้องทำให้เดินหน้า ปัญหาภายในอาจทอนอำนาจต่อรอง

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ มองว่า ปัญหาที่น่ากังวลต่อประเทศไทยไม่ได้มีเฉพาะการแข่งขันภายนอก แต่เป็นความขัดแย้งในประเทศ หากสังคมการเมืองไทยมัวแต่กล่าวโทษกันโดยไม่แก้ปัญหาทุจริตหรือบริหารจัดการความขัดแย้งอย่างเป็นระบบ ประเทศก็อาจสูญเสียพลังในการพัฒนาและทำให้การเจรจากับต่างประเทศมีอำนาจต่อรองลดลง

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ เห็นว่าไทยมีทรัพยากรและศักยภาพมากพอที่จะรักษาความสัมพันธ์กับประเทศมหาอำนาจได้อย่างสร้างสรรค์ แต่จำเป็นต้องแก้ไขปัญหาภายในก่อน ไม่ว่าจะเป็นความโปร่งใส การบริหารจัดการภาครัฐ ปัญหาทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม รวมถึงความขัดแย้งทางการเมืองโดยกังวลว่าหากความขัดแย้งภายในลุกลามจนหน่วยงานไม่สามารถทำงานและผลักดันการพัฒนาได้ ก็จะกระทบต่อศักยภาพของประเทศไทยในระยะยาว

เปิดโอกาสไทยเป็นเวทีกลาง ดึงจีน–สหรัฐฯ ร่วมมือด้านภัยพิบัติ

แม้จีนและสหรัฐฯ จะมีการแข่งขันในหลายเรื่อง แต่ยังมีประเด็นที่สามารถร่วมมือกันได้

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ เสนอถึงความร่วมมือด้านการช่วยเหลือผู้ประสบภัยและการบรรเทาสาธารณภัย ซึ่งเป็นปัญหาที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยและชีวิตของมนุษยชาติโดยตรง มองว่าไทยสามารถใช้ความสัมพันธ์ที่มีกับทั้งสองฝ่ายเป็นโอกาสในการสร้างพื้นที่ความร่วมมือที่ไม่เน้นการเผชิญหน้า

โดยเคยมีแนวคิดผลักดันศูนย์ฝึกด้านการบรรเทาสาธารณภัยให้มีบทบาทระดับอาเซียน และต้องการเชิญจีนกับสหรัฐฯ เข้ามาร่วมฝึกอย่างจริงจัง ไม่ใช่เพียงการเข้าร่วมเชิงสัญลักษณ์ โดยให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาและการช่วยเหลือประชาชนมีส่วนร่วมในการฝึกค้นหา กู้ภัย และปฏิบัติการช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม

พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์ยกประสบการณ์การฝึกและการช่วยเหลือด้านภัยพิบัติระหว่างจีนกับสหรัฐฯ ในอดีตเพื่ออธิบายว่า แม้สองมหาอำนาจจะเห็นต่างกันด้านยุทธศาสตร์ ก็ยังมีพื้นที่ที่สามารถทำงานร่วมกันได้ โดยเฉพาะความช่วยเหลือเมื่อเกิดแผ่นดินไหวหรือภัยพิบัติขนาดใหญ่

สำหรับการฝึกคอบร้าโกลด์ (Cobra Gold 2026)   พล.ท.ดร.ไชยสิทธิ์กล่าวถึงการที่จีนสามารถเข้าร่วมกิจกรรมบางประเภท โดยเฉพาะการช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมและการบรรเทาสาธารณภัย หรือ HADR แม้ไม่ได้เข้าร่วมการฝึกใช้กำลังทุกรูปแบบมองว่าการฝึกที่มีประเทศเข้าร่วมหลายฝ่ายเช่นนี้ควรได้รับการพัฒนาต่อยอดให้เกิดความร่วมมือเชิงปฏิบัติที่เป็นประโยชน์ต่อประชาชนในภูมิภาค

ไทยควรใช้ศักยภาพของตนในการประสานงาน ไม่เพียงระหว่างจีนกับสหรัฐฯ แต่รวมถึงประเทศคู่เจรจาอื่น ๆ ที่มีส่วนร่วมกับอาเซียนด้วย โดยเฉพาะภารกิจที่ทุกฝ่ายมีผลประโยชน์ร่วมกันและสามารถแสดงความร่วมมืออย่างเป็นรูปธรรม

บทสัมภาษณ์พิเศษ “พลโท ดร.ไชยสิทธิ์ ตันตยกุล” ผู้เชี่ยวชาญด้านจีนศึกษาและความมั่นคงระดับประเทศ

เนื้อหาลิขสิทธิ์และสัมภาษณ์โดย : มณีนาถ อ่อนพรรณา